16/09/2026
„Jeśli niezbyt poprawną polszczyzną wysłowię się, proszę mi to darować. Matki bowiem nasze, tam na dalekich kresach najpierw uczyły nas Polskę kochać, a potem już prawidłowo po polsku mówić. Dla mnie i dla mnie podobnych elementarzem był od dziecka Sienkiewicz. Bohaterowie Sienkiewicza byli dla nas wzorem […]”.
Autorem tego cytatu jest Stanisław Bułak-Bałachowicz, który we wrześniu 1939 roku dowodził oddziałem walczącym między innymi w rejonie Sadyby. Była to jedna z barwniejszych postaci okresu międzywojennej Rzeczypospolitej. Urodził się 10 lutego 1883 roku w miejscowości Mejszty na Wileńszczyźnie. Początkowo prowadził spokojne życie jako zarządca folwarku, lecz zmieniło się to w 1914 roku w związku z wybuchem I wojny światowej. Bałachowicz wstąpił wtedy do 2. Lejb Kurlandzkiego Pułku Ułańskiego armii rosyjskiej.
Od tej pory nierozerwalnie związany był z kawalerią, a jego brawurowe zagony wywoływały wśród wrogów panikę i przerażenie. Bałachowicz służył w wojsku rosyjskim podczas I wojny światowej, potem na krótko dołączył do bolszewików. Po dezercji z ich oddziałów walczył po stronie „białych” carskich oficerów, żeby następnie wstąpić do armii estońskiej, skąd odesłany został na Łotwę. Żołnierze go uwielbiali i nazywali „Baćką”, to znaczy „ojczulkiem”. W 1919 roku dosłużył się stopnia generała – majora.
Na początku 1920 roku jego oddział przeszedł na polską stronę, a od czerwca brał udział w wojnie z bolszewikami. „Bałachowcy” uczestniczyli w walkach odwrotowych, w Bitwie Warszawskiej oraz Niemeńskiej. Ich największym sukcesem było zajęcie Pińska 26 września 1920 roku i wzięcie do niewoli około 2500 bolszewików. Po zawieszeniu walk w wojnie polsko-bolszewickiej przekroczyli oni linie demarkacyjną i zorganizowali powstanie mające na celu wyzwolenie wszystkich ziem białoruskich od władzy sowieckiej. Z powodu znaczącej przewagi sił bolszewickich, walki kończą się klęską, a „bałachowcy” wraz ze swoim dowódcą wrócili do Polski i zostali internowani.
W latach Dwudziestolecia międzywojennego Stanisław Bułak-Bałachowicz aktywnie działał w wielu stowarzyszeniach, pisał książki, a także założył w Białowieży własną firmę zajmującą się wycinką drzew, w której pracowali jego dawni żołnierze. Sowieci organizowali na niego zamachy, a w trakcie jednego z nich zastrzelili jego brata - Józefa.
We wrześniu 1939 roku Bałachowicz stworzył oddział ochotniczy, który następnie walczył w obronie Warszawy. Jego żołnierze walczyli w rejonie Wilanowa, 14 września przebili się na Sadybę, odpierając kolejne niemieckie szturmy. Ich ostatnim zadaniem było dotarcie na Bielany i bronienie miejscowego klasztoru, natomiast w międzyczasie Warszawa skapitulowała. Bałachowicz zaangażował się w konspirację, lecz o tym okresie niewiele wiadomo. Sam generał zginął 10 maja 1940 roku, zamordowany w trakcie aresztowania przez Gestapo w okolicach swojego domu na Saskiej Kępie.
