Brama Grodzka (Grodzka Gate)

18/09/2026

9.09.39 – pamięć o dniu, który zmienił Lublin

9 września minęło 87 lat od śmierci Józefa Czechowicza. Poeta zginął podczas bombardowania Lublina, 9 września 1939 roku, około godziny 9:30. Tego dnia miasto doświadczyło jednego z najtragiczniejszych bombardowań w swojej historii.
W tym roku wróciliśmy do tamtych wydarzeń, ale nie tylko przez daty i fakty.
Na ulicach w okolicach Placu Litewskiego można było usłyszeć wspomnienia świadków zapisane w „Radiu Pamięć” Teatru NN oraz wiersze Czechowicza z cyklu „Prowincja w nocy”. Była to próba przywrócenia głosów ludzi, którzy byli w Lublinie we wrześniu 1939 roku i zapamiętali pierwsze dni wojny.

9 września przypomnieliśmy też historię „Antologii współczesnych poetów lubelskich”. Jej niemal cały nakład spłonął podczas bombardowania w 1939 roku. Część egzemplarzy udało się uratować z gruzów. Na ocalałych egzemplarzach znalazł się później napis: „Strzeż skarbu polskiej książki”.
Wydaliśmy okolicznościową publikację „Prowincja w nocy. Lublin 09 09 39”.

Natomiast wieczorem spotkaliśmy się w sali czarnej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Jola Rosa i Piotr Mitzner czytali wiersze poetów, do których rzadziej dziś wracamy. Towarzyszyła im muzyka wiolonczelisty Konrada Komusińskiego.

📸 Dziękujemy wszystkim, którzy byli z nami 9 września i zachęcamy do zapoznania się z galerią przygotowaną przez Patryka Pawłowskiego i Natalię Jabłońską.

🗣️ Zachęcamy również do wysłuchania audycji Grzegorza Kalinowskiego pt. „Lublin. Miasto zapomniane, które wciąż odkrywamy”, w której znajdziecie rozmowę z dyrektorem Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, fragmenty wybranych Historii Mówionych oraz wypowiedzi naszych kolegów z Działu Historii Mówionej. Link do podcastu w komentarzu! 👇

Polskie Radio

17/09/2026

Lublin. Dwa Kadry: ulica Lipowa

Historia dzisiejszej ulicy Lipowej sięga XVII wieku, kiedy wzdłużdawnych fortyfikacji miejskich wytyczono ciąg komunikacyjny biegnący po linii ziemnych wałów. Pod koniec XVIII wieku pobliskie tereny przeznaczono na cmentarz rzymskokatolicki. Drogę prowadzącą do nekropolii obsadzono lipami, od których wzięła się jej nazwa. Z czasem ulica nazywana była również Grobową, Lipkową i Cmentarną, by na początku XX wieku ostatecznie stać się ulicą Lipową. Przy ulicy
Lipowej 5 znajduje się Pałacyk Piotrowskiego. Z tym miejscem wiąże się niezwykła rodzinna opowieść. Według przekazu rodziny Piotrowskich, przez kilka tygodni w 1939 roku przechowywano tutaj obraz Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem.

📸 Więcej o ulicy Lipowej: https://teatrnn.pl/lublin-fotografia/lublin-dwa-kadry-ulica-lipowa-w-lublinie/

👉 Ulica Lipowa w czasie regulacji w 1938 r. Kolekcja Jolanty i Wojciecha
Jurkiewiczów fotografia współczesna: Patryk Pawłowski

16/09/2026

Już w najbliższą sobotę zapraszamy na opowieść o najdawniejszych dziejach Lublina: legendzie nieistniejącego już kościoła farnego i objawieniu Michała Archanioła.

📍 Start: Plac po Farze
🕡 19 września, godz. 18:30
🎟️ Wstęp wolny!

Ostatnio przedstawialiśmy Wam historię "O sądzie diabelskim". Teraz zapraszamy na zgoła inną opowieść. Już w sobotę 19 września o godzinie 18.30 proponujemy kolejną odsłonę teatralizowanych opowieści w przestrzeni miasta. Tym razem przyjrzymy się legendzie odwołującej się do najdawniejszych dziejów Lublina i historii powstania nieistniejącego już kościoła farnego.
Gdzie w Lublinie rósł przed wiekami wielki dąb, wywodzący się jeszcze z czasów słowiańskich, komu objawił się przywódca wojsk anielskich Michał Archanioł i czy mieszkańcy miasta liczyli w sytuacji zagrożenia jedynie na działanie sił nadprzyrodzonych. Jeśli chcesz wiedzieć, postaramy się odpowiedzieć na te pytania.
Zapraszamy wspólnie z Bractwo Miłosierdzia im. św. Brata Alberta
Wstęp wolny.
Początek na Placu po Farze

„Archanioł i miecz” to teatralizowana opowieść w przestrzeni miasta, Opowieść będzie wzbogacona scenkami obrazującymi życie mieszkańców Lublina w przeszłości. Wydarzenie to część projektu: ”Historia w legendzie, legenda historią czyli trzy opowieści lubelskie” dofinansowanego w ramach programu „Patriotyzm Jutra”

16/09/2026

Premiera czasopisma „PA.RA”: Modernizm

W niedzielę 13 września 2026 roku odbyła się odbyła się premiera kolejnego numeru czasopisma „PA.RA”. Bohaterem tego numeru czasopisma jest lubelski modernizm, o którym we „Wstępniaku” do gazety pisze redaktorka prowadząca Małgorzata Domagała:
„W dwudziestoleciu międzywojennym modernizm zadomowił się w Lublinie na dobre. Chociaż miał silną konkurencję w postaci stylu narodowego, który wolał kolumny i skojarzenia z dworami, architekci sięgali po modernistyczny kanon, projektując zarówno oficjalne gmachy, jak i prywatne domy – w tym jasne wille z płaskimi dachami i tarasami do kąpieli słonecznych. (…) W modernizmie marzeń jest bardzo dużo. Za tymi wszystkimi prostymi, modernistycznymi bryłami, kryło się coś znacznie więcej – pragnienie nowoczesnego miasta, lepszego i wygodniejszego życia. Architektura miała nie tylko wyglądać inaczej. Miała zmieniać codzienność”.
Promocja czasopisma „PA.RA” połączona z spotkaniem z autorami tekstów odbyła się w kawiarni Nie wylej przy ul. Żwirki i Wigury 4.
Przed spotkaniem odbył się spacer pod hasłem „Architektura władzy, administracji i pieniądza 1926-1956”, który poprowadził Marcin Semeniuk – architekt, badacz architektury modernizmu, współzałożyciel i przewodniczący stowarzyszenia Modernizm w Lublinie.

Zapraszamy Państwa do zapoznania się z najnowszym numerem czasopisma „PA.RA”. W gazecie znajdziecie artykuły o ludziach, architekturze i historii.
Wśród tekstów są między innymi:
▪ Okna z widokiem na luksus – opowieść o Pedecie, czyli handlowej wyspie szczęścia w PRL-owskiej rzeczywistości autorstwa Grażyny Stankiewicz,
▪ Kosmos 888 – nostalgiczna historia kina, które zniknęło z krajobrazu miasta odtworzona również przez Grażynę Stankiewicz
▪ Straty i niezrealizowane wizje – wywiad z architektem Karolem Krupą o fenomenie lubelskiego modernizmu.
Ponadto piszemy o eksperymencie mieszkaniowym na Czechowie, o kulisach budowy oddziału Banku Gospodarstwa Krajowego i Domu Pereca, a także o projekcie kinoteatru „Era”. W numerze także wspomnienia Lublinian pod hasłem „Jak zapamiętałem swój dom?”
Dodatkiem do tego numeru „PARY” jest „Wędrownik” autorstwa Małgorzaty Michalskiej-Nakoniecznej obejmujący najważniejsze obiekty modernistyczne w Lublinie.
W numerze znajduje się także plakat wykonany przez Roberta Sawę. Plakat jest kolażem druków typograficznych, liter i kompozycji znaków wydrukowanych w Izbie Drukarstwa.
„PA.RA”: Modernizm ukazała się we współpracy ze Stowarzyszeniem Modernizm w Lublinie

Numer ukazuje się w ramach projektu Czasopismo PA.RA. Edycja 2026
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Partner projektu: ZAIKS
Autor zdjęć: Patryk Pawłowski

15/09/2026

17 września jest Światowym Dniem Sybiraka, mający na celu upamiętnienie losów Polaków zesłanych na Syberię oraz w inne głębokie rejony Związku Sowieckiego.

Dlatego we przywołujemy wspomnienia Ireneusza Bieniaszkiewicza o jego pobycie w podobozie, który nazywał się Jogła: „W każdym baraku, których było kilka, mieszkało około 500 ludzi. Spaliśmy na narach bez żadnych wygód, deski dwukondygnacjowe i wtedy zaczęła się gehenna. Straszliwy brud, towarzyszący temu i wszy uniemożliwiające nam zaśnięcie i dotrwanie do rana bez budzenia się i prób ich usunięcia z koszul.

W krótkim czasie rozpoczęliśmy pracę, która nie była pracą dla ludzi. Ja na przykład uczestniczyłem w lecie w zaprzęgu, który ciągnął za sobą pług, a w zimie również w zaprzęgu z tym, że bez wyznaczonej trasy ciągnęliśmy sanie, ażeby przywieźć do kuchni torf. Potem zacząłem łatwiej znosić to wszystko, a nawet pozwoliłem sobie na to, ażeby śpiewać. Staraliśmy się wszelkimi silami stworzyć jakieś warunki normalne, chociażby przez kontakty bliskie z ludźmi, którzy mogli nam pomóc psychicznie, rozładować napięcie, a poza tym uczyć nas. Był cały szereg osób, które pokończyły wyższe studia, które miały coś do powiedzenia, które mogły nas zainteresować. Dlatego też wieczorami gromadziliśmy się przy takich osobach słuchając ich i ciesząc się, że w końcu jakieś ludzkie słowo do nas dociera. Poza tym uczyłem się języków, uczyłem się kilku języków. Było kilka osób, które tymi językami władały, bo był to i język angielski, i język francuski. Poza tym nawiązałem łączność z Węgrem, który uczył mnie podstawowych zwrotów i piosenek węgierskich. To powodowało, że ten pobyt nasz stał się bardziej do zniesienia i mimo niemożności pogodzenia się z tym, co się tam stało, pogodzenia się z warunkami, jakoś staraliśmy się wytrzymać."

Ireneusz Bieniaszkiewicz: https://teatrnn.pl/historiamowiona/swiadkowie/ireneusz-bieniaszkiewicz/

fot. Cmentarz żołnierzy AK w Jogle, pozyskanie: Krzystof Jesionek, autor: nieznany

14/09/2026

🗺️ The borders of the Lublin Ghetto, 1941–1942
What did Lublin look like during the German occupation?
This map shows the area of the Lublin Ghetto and its borders during 1941–1942, when thousands of Jews were forced to live in an increasingly restricted part of the city.
The borders of the ghetto separated people from their homes, neighbours, and the city they had helped build for centuries.
📍 Many of the streets and places visible on this map still exist today, while others disappeared together with the former Jewish district.
Looking at the city through these historical borders helps us understand how the geography of Lublin was transformed during the Holocaust.
The map and historical information are based on materials and research from the Grodzka Gate – NN Theater Center.
✨ Come and visit our installation, “Lublin. Memory of the Place.” and discover the history and memory of this place.

🗺️ Granice getta w Lublinie, 1941–1942
Jak wyglądał Lublin w czasie okupacji niemieckiej?
Ta mapa przedstawia obszar getta lubelskiego i jego granice w latach 1941–1942, kiedy tysiące Żydów zostało zmuszonych do życia na coraz bardziej ograniczonym obszarze miasta.
Granice getta oddzielały ludzi od ich domów, sąsiadów i miasta, które przez wieki współtworzyli.

📍 Wiele ulic i miejsc widocznych na tej mapie istnieje do dziś, podczas gdy inne zniknęły wraz z dawną dzielnicą żydowską.
Spojrzenie na miasto przez pryzmat tych historycznych granic pomaga zrozumieć, jak podczas Zagłady zmieniła się przestrzeń Lublina.
Mapa i informacje historyczne zostały przygotowane na podstawie materiałów i badań Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

✨ Zapraszamy do odwiedzenia naszej instalacji „Lublin. Pamięć miejsca.” i odkrywania historii oraz pamięci tego miejsca.

14/09/2026

19 września Paweł Krysiak zaprasza na kolejne spotkanie z cyklu „Spacery z Bramy 2026" – Ulica Żmigród i duchy przeszłości

Opowiemy o symbolicznych miejscach i kamienicach, które oddychają historią. Spacer zakończymy w Domu Słów przy ul. Żmigród 1 🖨️, gdzie zobaczymy m. in. maszyny drukarskie sprzed stu lat oraz wystawę poświęconą studentom KUL, którzy pół wieku temu rozpoczęli druk podziemnych wydawnictw poza cenzurą.

📅 19 września (sobota); 🕚 godz. 11.00
📍 początek: Wejście do Zespołu Szkół Ekonomicznych im. A. i J. Vetterów w Lublinie, ul. Bernardyńska

Miasto Lublin Turystyczny Lublin

12/09/2026

🤍 Meet Thomas Pickles, one of the Young Lubliners who joined us during The Open Gate 2026.
For Thomas, visiting Lublin meant experiencing the places connected to his family’s history and taking part in the Young Lubliners activities alongside other descendants from around the world.
Some members of his family were murdered during the Holocaust, while his grandfather was already living in the United Kingdom.
Coming to Lublin was an amazing opportunity to connect family stories with the real places where those stories began. 🤍
🤍 Poznajcie Thomasa Picklesa, jednego z Young Lubliners, którzy wzięli udział w The Open Gate 2026.
Dla Thomasa wizyta w Lublinie była okazją do zobaczenia miejsc związanych z historią jego rodziny oraz udziału w zajęciach Young Lubliners razem z innymi potomkami lublinerów z całego świata.
Część jego rodziny zginęła podczas Zagłady, natomiast jego dziadek znajdował się już wtedy w Wielkiej Brytanii.
Przyjazd do Lublina był dla niego wyjątkową okazją, by połączyć rodzinne historie z prawdziwymi miejscami, w których się one rozpoczęły. 🤍

11/09/2026

Z głębokim smutkiem żegnamy Rose Lipszyc, która zmarła 10 września 2026 roku.
Rose urodziła się w 1929 roku w Lublinie jako Rózia Handelsman. Dzieciństwo spędziła przy ulicy Grodzkiej 30, gdzie mieszkała z rodzicami i dwoma braćmi. W swoich wspomnieniach często wracała do przedwojennego Lublina, ulic, sąsiadów, szkoły i codziennego życia.
W czasie wojny wraz z rodziną opuściła Lublin i zamieszkała w Osmolicach. W październiku 1942 roku Rózia wraz z matką i młodszym bratem trafiła do getta w Bełżycach. Podczas deportacji matka wypchnęła trzynastoletnią córkę z szeregu, ratując jej życie. Rózia zdołała dotrzeć do Stanisława Jabłońskiego, który pomógł jej zdobyć dokumenty na nazwisko swojej córki. Jako Helena Jabłońska została wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie przez niemal trzy lata pracowała w fabryce w Bremie.
W 1952 roku wraz z mężem, Jakubem Lipszycem, zamieszkała w Kanadzie. Przez kolejne lata dzieliła się swoją historią z młodzieżą, pozostając świadkiem historii i pamięci o przedwojennym Lublinie. W 2019 roku Stanisław Jabłoński i jego żona Maria zostali pośmiertnie uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Mieliśmy zaszczyt spotkać Rose w jej rodzinnym Lublinie. W 2017 roku przyjechała na Zjazd Lublinerów, a potem jeszcze dwukrotnie odwiedzała rodzinne miasto. Nagraliśmy z nią rozmowę w ramach Archiwum Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
Jesteśmy Rose ogromnie wdzięczni za to, że zechciała podzielić się z nami swoją historią.
Rodzinie i najbliższym składamy wyrazy głębokiego współczucia.

EN
It is with great sadness that we learned of the death of Rose Lipszyc, who passed away on September 10, 2026.
Rose was born in Lublin in 1929 as Rózia Handelsman. She spent her childhood at 30 Grodzka Street, where she lived with her parents and two brothers. She often returned in her memories to pre-war Lublin, its streets, neighbours, school and everyday life.
During the war, she and her family left Lublin and settled in Osmolice. In October 1942, Rózia, her mother and younger brother were taken to the Bełżyce ghetto. During a deportation, her mother pushed her thirteen-year-old daughter out of the line, saving her life. Rózia managed to reach Stanisław Jabłoński, who helped her obtain documents in his daughter’s name. As Helena Jabłońska, she was deported to Germany for forced labour, where she worked in a factory in Bremen for almost three years.
In 1952, she moved to Canada with her husband, Jakub Lipszyc. In the years that followed, she shared her story with young people and spoke about her experiences during the war.
In 2019, Stanisław Jabłoński and his wife Maria were posthumously recognized as Righteous Among the Nations.
We were fortunate to meet Rose in her hometown of Lublin. She came to Lublin in 2017 to take part in the Lubliner Reunion and returned to her hometown twice more in the years that followed. We recorded an interview with her as part of the Oral History Archive of the Grodzka Gate – NN Theatre Centre.
We are very grateful to Rose for sharing her story with us.
Our deepest condolences to her family and loved ones.

09/09/2026

🗺️ Tracing Jewish Lublin: Stories from the Shtetls📍 Episode 4: Włodawa
Włodawa is one of the places where the Jewish past is still impossible to ignore.
Its impressive Synagogue Complex has survived as a physical reminder of a Jewish community that once played an important role in the life of the town. But buildings alone cannot tell us everything.
To understand Jewish Włodawa, we also have to listen to the memories of the people who lived alongside their Jewish neighbours. Testimonies preserved by the Grodzka Gate – NN Theatre Centre recall friendships, everyday encounters, and the shared life of different communities before the war.
Then, during the German occupation, this world was destroyed. Thousands of Jews were imprisoned in the Włodawa ghetto, and many were deported to the nearby Sobibór extermination camp.
Today, Włodawa invites us to look beyond what has survived and remember the people, families, voices, and everyday lives that once filled these streets.
🤍 If the streets of Włodawa could speak, what stories do you think they would tell?

Jadwiga Piotrowska – oral history testimony:
https://biblioteka.teatrnn.pl/publication/34692/jadwiga-piotrowska-relacja-swiadka-historii?language=pl
Włodawa – Shtetl Routes:
https://shtetlroutes.eu/pl/town/wlodawa/
🗺️ Śladami żydowskiego Lublina: historie sztetli📍 Odcinek 4: Włodawa
Włodawa jest jednym z tych miejsc, w których żydowska przeszłość wciąż jest bardzo wyraźnie obecna.
Imponujący Zespół Synagogalny przetrwał jako materialne świadectwo społeczności żydowskiej, która przez stulecia odgrywała ważną rolę w życiu miasta. Ale same budynki nie opowiadają nam całej historii.
Aby lepiej poznać żydowską Włodawę, warto również wsłuchać się we wspomnienia ludzi, którzy żyli obok swoich żydowskich sąsiadów. Relacje zachowane przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” przywołują przyjaźnie, codzienne spotkania i wspólne życie różnych społeczności przed wojną.
Podczas niemieckiej okupacji ten świat został zniszczony. Tysiące Żydów więziono w getcie we Włodawie, a wielu z nich deportowano do pobliskiego obozu zagłady w Sobiborze.
Dzisiaj Włodawa zachęca nas, aby spojrzeć nie tylko na to, co przetrwało, lecz także pamiętać o ludziach, rodzinach, głosach i codziennym życiu, które kiedyś wypełniały te ulice.
🤍 Gdyby ulice Włodawy mogły mówić, jakie historie mogłyby nam opowiedzieć?

Relacja Jadwigi Piotrowskiej:
https://biblioteka.teatrnn.pl/publication/34692/jadwiga-piotrowska-relacja-swiadka-historii?language=pl
Włodawa – Shtetl Routes:
https://shtetlroutes.eu/pl/town/wlodawa/

Shtetl Routes is part of the European Route of Jewish Heritage, a Cultural Route of the Council of Europe. The project is funded by the European Union.
Regionalny Szlak Shtetl Routes jest częścią Europejskiego Szlaku Żydowskiego Dziedzictwa – Szlaku Kulturowego Rady Europy. Projekt jest dofinansowany ze środków Unii Europejskiej.