01/09/2026
Dziś mija 87 rocznica wybuchu II wojny światowej i napaści hitlerowskich Niemiec na Polskę. W czasie kampanii wrześniowej wielu adwokatów pełniło służbę w Wojsku Polskim broniąc czynnie ojczyzny w wojnie obronnej. W dniu 15 września 1939 r. w Warszawie na początku oblężenia stolicy Prezydent Starzyński zorganizował Komitet Obywatelski w którego skład weszło trzech adwokatów Marian Borzęcki, Stanisław Kauzik oraz Leon Nowodworski. Komitet pomagał administracji cywilnej w funkcjonowaniu podczas oblężenia stolicy.
Po zakończeniu kampanii wrześniowej wznowiła swoją działalność NRA którą władze okupacyjne rozwiązały w z dniem 14 grudnia 1939 r. Jednak jej funkcję przejął „Tajny Komitet Adwokacki” w składzie Bolesław Bielawski Leon Nowodworski i Bohdan Suligowski – była to inicjatywa oddolna i spontaniczna, ale ze względu a ogromny autorytet osób ją tworzących udało się jej zorganizować funkcjonowanie adwokatury w ramach Polskiego Państwa Podziemnego. W styczniu 1941 Komitet został przekształcony w Tajną Naczelną Radę Adwokacką funkcjonującą do zakończenia wojny. Samorząd adwokacki w formie konspiracyjnej działał także tajne Okręgowe Rady Adwokackie w Warszawie, Krakowie–Katowicach, Lublinie, Lwowie, Radomiu. Natomiast w ramach legalnych struktur adwokackich działały Komisaryczne Rady Adwokackie, które funkcjonowały w ramach narzuconego przez władze niemieckie wymiaru sprawiedliwości. Co ważne jednak pomiędzy strukturami okupacyjnymi i konspiracyjnymi przez cały okres okupacji występowała korelacja i koordynacja nadzorowana działaniami Tajnej Naczelnej Rady Adwokackiej. Adwokaci tworzyli też struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Pierwszym Delegatem Rządu na Kraj był adwokat i przedwojenny prezydent Poznania Cyryl Ratajski. Władysław Raczkiewicz (przed I wojną światową adwokat w Mińsku Białoruskim) został prezydentem RP. Adwokat Stanisław Szurlej w latach 1939–1944 pełnił obowiązki szefa polskiego sądownictwa wojskowego oraz Naczelnego Prokuratora Wojskowego.
Na skutek II wojny światowej polska adwokatura poniosła ogromne straty osobowe sięgającej 56 % stanu osobowego sprzed wojny. W 1939 roku zawód adwokata wykonywało 7170 osób. Po zakończeniu wojny na listach wpisanych było tylko 3018 adwokatów. Adwokaci i aplikanci adwokaccy ginęli z bronią jako żołnierze kampanii wrześniowej oraz członkowie oddziałów partyzanckich i powstańczych a także wojsk polskich utworzonych poza krajem. Ginęli jako więźniowie więzień i obozów koncentracyjnych. Koledzy i koleżanki adwokaci pochodzenia żydowskiego stali się ofiarą Holocaustu (gazowani w obozach w Oświęcimiu Sobiborze, Chełmnie nad Nerem i Treblince). Wspomnijmy o Nich tego dnia, kiedy 87 lat temu tamten świat się załamał.
Poniżej mogą Państwo obejrzeć zdjęcia pamiątek z tamtych czasów, które mogą
Cześć Ich Pamięci
Kurator Izby Pamięci Adwokatury
Adw. Michał Wojtysiak
Zapraszam do lektury
Włodzimierz Rosłoniec "Adwokaci w służbie Polskiego Państwa Podziemnego (1939-1945)" Palestra 33/5-7(377-379), 16-34 z 1989 r.
https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/palestra/1989-tom-33-numer-5-7377-379/palestra-r1989-t33-n5_7377_379-s16-34.pdf
strona Naczelnej Rady Adwokackiej https://www.adwokatura.pl/ogolnoprawne/87-rocznica-wybuchu-ii-wojny-swiatowej-adwokatura-pamieta/