16/10/2026
Oktober is de Maand van de Geschiedenis. Dit jaar staat die in het teken van lichaam en geest. En omdat een gezonde geest nu eenmaal in een gezond lichaam huist, duiken we in de geschiedenis van medische gymnastiek en kamergymnastiek in Rotterdam.
Als het ‘Zanderinstituut’ in 1897 zijn deuren opent aan de Van Vollenhovenstraat, maakt Rotterdam kennis met een nieuw soort oefentherapie. In de grote zaal staan indrukwekkende, gietijzeren gymnastiektoestellen. Patiënten volgen hier op doktersvoorschrift een dagelijks programma van lichaamsoefeningen. Sommige toestellen zetten een lichaamsdeel actief in beweging, andere zorgen voor massage, en weer andere laten patiënten tegen de kracht van het toestel in werken. De Zweedse arts Gustav Zander (1835-1920) ontwikkelde deze medische gymnastiek, die al snel bekend werd als ‘Zanderen’.
Via het Zanderen raken mensen vertrouwd met het gebruik van toestellen om hun spieren te trainen. Voortaan staan in handboeken over gezondheid dagelijkse oefeningen die thuis met handzame apparaten kunnen worden uitgevoerd. Zo kan het Sanitas-toestel voor kamergymnastiek eenvoudig aan de deurpost worden vastgezet. De handleiding beschrijft hoe de oefeningen moeten worden uitgevoerd. ‘Borst vooruit, schouder terug’ schreef de vroegere Rotterdamse eigenaar er ooit bij. Veel recenter is de Rollofit, die belooft om in 2 minuten per dag slappe buikspieren veerkrachtig te maken.
Het Rotterdamse Zanderinstituut sluit in 1939. De apparaten worden overgenomen door het Physico-Therapeutisch Instituut, waar tot 1969 een Zanderzaal is ingericht. Daarna zijn de toestellen opgenomen in Museum Boerhaave.
***
Mayke Groffen is conservator bij Museum Rotterdam. Regelmatig laat ze zien dat Rotterdammers van alle markten thuis zijn.
***
📸1: De Van Vollenhovenstraat met rechts het Zanderinstituut, 1899. Foto C.E. Mögle, Stadsarchief Rotterdam
📸2: Interieur Rotterdams Zanderinstituut, 1922. Uit: Lekker fris! (2009): 129.
📸3 en 4: Twee gravures van toestellen in gebruik, 1896. Collectie Museum Boerhaave, Leiden.
📸5: Sanitas-toestel, ca. 1910. Collectie Museum Rotterdam.
📸6: Rollofit, ca. 1975. Collectie Museum Rotterdam.