21/09/2026
𝗞𝗼𝗻𝘀𝘁𝗮𝗻𝗰𝗷𝗮 𝗣𝗼𝘁𝗼𝗰𝗸𝗮 | 𝗖𝘇ęść 𝟮
Cieszy nas, kiedy Państwa komentarze uzupełniają opowiadaną przez nas historię i otwierają kolejne wątki czy radzą, by nie pudrować historii. Pod poprzednim postem jeden z komentujących zwrócił uwagę na ciekawy epizod z życia Jana Potockiego, jego lot balonem w Warszawie w 1790 roku z Jean-Pierre’em Blanchardem. Bardzo dziękujemy za tę uwagę. Opowieść muzealna nie musi być monologiem!
𝗪𝗶𝗲𝗹𝗸𝗶 ś𝘄𝗶𝗮𝘁, 𝗸𝗿𝘂𝗰𝗵𝘆 𝗰𝘇ł𝗼𝘄𝗶𝗲𝗸
Ślad fascynacji balonami odnajdujemy także w książce związanej z samą Konstancją. W zbiorach Biblioteki Raczyńskich zachował się egzemplarz wydanego w Paryżu w 1789 roku dzieła barona Scotta Aérostat dirigeable à volonté. À l’aide de cette machine, les voyages qu’on entreprendra, quelque grands qu’ils soient, seront terminés avec succès, czyli w wolnym przekładzie: „Aerostat sterowalny według woli. Przy pomocy tej maszyny nawet najdłuższe podróże miały zakończyć się powodzeniem”.
Publikacja przedstawiała projekt sterowalnego aerostatu i zawierała rozkładane plansze ukazujące jego konstrukcję. Na karcie tytułowej zachował się znak proweniencyjny „Constance Potocka”. Książka pozostaje interesującym śladem świata zainteresowań, w którym oboje małżonkowie funkcjonowali. Ich wspólne życie nie okazało się jednak trwałe. Jan Potocki dużo podróżował i angażował się w kolejne wyprawy. Konstancja wówczas wielokrotnie przebywała w Paryżu, gdzie z czasem jej życie uczuciowe coraz wyraźniej oddalało się od małżeństwa. W jej otoczeniu pojawił się Antoine-Louis-Octave de Choiseul-Gouffier, mąż jej starszej siostry Wiktorii Potockiej. W konsekwencji Jan wystąpił o rozwód, a Konstancja zgodziła się na rozwiązanie małżeństwa, dbając przy tym o zabezpieczenie własnych interesów majątkowych.
W 1811 roku Konstancję spotkał w Paryżu Atanazy Raczyński, młodszy brat Edwarda Raczyńskiego. Pozostawił jeden z najbardziej bezceremonialnych opisów wrażenia, jakie na nim wywarła:
„Pani Janowa Potocka ma dość piękną głowę i wiele świeżości, ale jest bardzo tłusta i kuleje. Pod względem intelektu to nic nadzwyczajnego. Usposobienie ma zmienne; jest władcza i próżna, mówi dużo, niewyraźnie i nieumiejętnie.”
Zanim jednak Konstancja poznała Edwarda Raczyńskiego, jej losy ponownie przecięły się z losami jej pierwszego męża. Gdy stan zdrowia Konstancji gwałtownie się pogorszył, Choiseul-Gouffier, określony przez Marię Janoszkę jako „kochanek eksżony” Potockiego, zwrócił się do Jana o pomoc. Pomimo rozwodu i skomplikowanej przeszłości, to właśnie Potocki sprowadził do Konstancji lekarza. Maria Janoszka w artykule "Od egzotyczności Europy Wschodniej do niezwykłych schorzeń, czyli oblicza inności w „Pamiętnikach” doktora Józefa Franka” przywołuje opisany przez lekarza epizod „manii hipochondrycznej” Konstancji. Bohaterka naszego cyklu od dłuższego czasu żyła w silnym lęku przed śmiercią. Frank opisał jej przypadek niezwykle szczegółowo, do tego stopnia, że fragment ten pominięto później w edycji jego pamiętników przygotowanej przez Władysława Zahorskiego jako zawierający szczegóły uznane za zbyt drastyczne.
Sam Jan Potocki zmarł tragicznie w 1815 roku, popełniając samobójstwo w przeddzień Wigilii. Jego ostatnie lata wiązano z pogłębiającą się melancholią.
Konstancja i Jan Potoccy byli ludźmi późnego oświecenia, świata podróży i nowych wynalazków, jednocześnie w ich biografiach coraz wyraźniej ujawniają się doświadczenia, które staną się ważnymi tematami nadchodzącego romantyzmu, jak lęk, melancholia i kryzys jednostki.
W części 3 opowiemy o relacji Konstancji z Edwardem Raczyńskim.
Literatura:
M. Janoszka, Od egzotyczności Europy Wschodniej do niezwykłych schorzeń, czyli oblicza inności w „Pamiętnikach” doktora Józefa Franka, w: Oświecenie nieoświecone. Poza normą i modą, Warszawa 2025, s. 325–339.
K. Nawrocka, Inność czy niezwykłość? Wokół biografii Konstancji Potockiej-Raczyńskiej, w: „Gorsza” kobieta. Dyskursy inności, samotności, szaleństwa, red. D. Adamowicz, Y. Anisimovets, O. Taranek, Wrocław 2008, s. 222–237.
E. Raczyński, Rogalin i jego mieszkańcy, Londyn 1964.
F. Rosset, D. Triaire, Jan Potocki. Biografia, przeł. A. Wasilewska, Warszawa 2006.
A. Wajnert, P. Pokora, Co czytali Raczyńscy?, Poznań 2026
