07/09/2026
VỀ CẶP CÂU ĐỐI BẰNG GỖ CẨN XÀ CỪ THUỘC SƯU TẬP DƯƠNG HÀ TẠI BẢO TÀNG LỊCH SỬ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Thông qua công tác kiểm kê và chỉnh lý phòng trưng bày chuyên đề “Sưu tập Dương Hà” năm 2025 tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, cặp câu đối bằng gỗ cẩn xà cừ mang số ký hiệu BTLS.33532 và BTLS.33533 đã được chọn là một trong những hiện vật tiêu biểu nhất để giới thiệu đến công chúng. Không chỉ dừng lại ở góc độ mỹ thuật thủ công – vốn là minh chứng cho trình độ chế tác tinh xảo của nghệ nhân Việt Nam thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, hiện vật này còn đóng vai trò như một văn bản nghệ thuật giàu tính tư tưởng. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phiên âm, dịch nghĩa hệ thống chữ Hán, kết hợp bóc tách các điển cố điển tích ẩn tàng đằng sau hoa văn cẩn xà cừ.
Về tổng thể, cặp câu đối có dạng hình chữ nhật đứng, kích thước dài 250cm, ngang 23cm. Được chế tác bằng gỗ, bề mặt mỗi vế cẩn 5 chữ Hán bằng xà cừ nối liền nhau tạo thành hai câu đối hoàn chỉnh: 靜觀皆自得, 佳興與人同. Bao quanh hệ thống văn tự này là các dải hoa văn hoa lá mềm mại, kết hợp với các đồ án cát tường như bầu hồ lô, cuốn thư, phất trần hai đầu câu đối. Điểm cốt lõi tạo nên giá trị độc đáo của hiện vật nằm ở nghệ thuật “thi trung hữu họa, họa trung hữu ý”. Mười chữ Hán cấu thành văn bản không được thể hiện bằng các nét bút thư pháp thông thường, mà mỗi chữ lại là một bức tranh thu nhỏ, được tạo tác tinh vi từ các họa tiết mô tả sống động các điển tích kinh điển trong diễn trình lịch sử thời Tam Quốc.
Việc lồng ghép các đồ án Tam Quốc giàu tính chiến đấu (đại diện cho cái "động") vào hệ thống chữ Hán lại nhằm vinh danh một thông điệp mang tính "tĩnh" sâu sắc của triết lý phương Đông. Hai vế chữ Hán trên cặp câu đối: 靜觀皆自得, 佳興與人同 (Tĩnh quán giai tự đắc, giai hứng dữ nhân đồng) thực chất là bộ ngũ ngôn được nghệ nhân xưa cô đọng lại từ hai câu thơ gốc “萬物靜觀皆自得,四時佳興與人同” (Vạn vật tĩnh quán giai tự đắc, Tứ thời giai hứng dữ nhân đồng) trong nguyên tác bài thơ “Thu nhật ngẫu thành” của Trình Hạo, một học giả Lý học danh tiếng thời Bắc Tống. Thủ pháp lược bỏ hai từ “Vạn vật” và “Tứ thời” ở đầu mỗi vế không chỉ giúp tỷ lệ chữ phù hợp với dáng gỗ chữ nhật đứng, mà còn gia tăng chiều sâu triết lý cho tác phẩm.
Ở vế thứ nhất “靜觀皆自得”, nghệ nhân đã khéo léo lồng ghép năm điển tích tương ứng với năm chữ Hán như sau:
Chữ 靜 (Tĩnh) được cấu thành từ trận hỏa công Xích Bích, nơi Gia Cát Lượng lập đàn mượn gió đông và Hoàng Cái giả hàng để phóng lửa thiêu rụi chiến thuyền quân Tào; biểu đạt cho một cái đầu lạnh, sự bình thản tối cao giữa lằn ranh sinh tử để xoay chuyển đại cục.
Chữ 觀 (Quan) tái hiện điển tích Đắc Kinh Châu, ghi lại mưu kế của Lưu Bị và Gia Cát Lượng khi lặng lẽ quan sát, chớp thời cơ chiếm giữ cứ điểm chiến lược từ tay Chu Du ngay khi hai phe Ngụy - Ngô còn đang lưỡng bại câu thương.
Chữ 皆 (Giai) mô phỏng cuộc đại chiến giữa lão tướng Hoàng Trung và Quan Vũ tại thành Trường Sa, một trận đọ sức bất phân thắng bại nhưng sáng ngời tinh thần nghĩa khí khi cả hai đều tìm cách tha mạng cho nhau.
Chữ 自 (Tự) gợi nhắc hồi ức bi tráng về sự kiện Quan Công thất thủ Mạch Thành, một mình gánh vác thế cô lực kiệt, thà chọn cái chết kiêu hùng “ngọc nát hơn ngói lành” chứ nhất quyết không chịu đầu hàng quy phục.
Chữ 得 (Đắc) khép lại vế đối bằng đồ án cẩn khảm miêu tả giai đoạn đầu của sự kiện đắc Kinh Châu, khắc họa bước đích đạt được sau cả một chuỗi hành trình nhẫn nại và mưu lược sâu xa.Ở vế này, triết lý về cái “Tĩnh” hiện lên rõ nét; “Tĩnh quán” không đơn thuần là sự im lặng vật lý, mà là trạng thái tâm thức lắng sạch trước mọi xáo động, tranh chấp danh lợi. Khi giữ được lòng thanh tĩnh để quan sát muôn vật, người quân tử mới đạt đến sự thấu thị, nhận ra mọi sự trên đời đều tuân theo quy luật tự nhiên để tự tại, an nhiên mà “tự đắc”.
Chuyển sang vế thứ hai “佳興與人同”, năm điển tích tiếp theo lại mở ra những lát cắt nhân sinh đầy biến động: Chữ 佳 (Giai) lồng ghép hình ảnh Lưu Bị hồi Kinh Châu, vượt qua muôn vàn cạm bẫy thiết lập tại Đông Ngô để ca khúc khải hoàn cùng Tôn phu nhân, mở ra một giai đoạn viên mãn và hưng thịnh mới.
Chữ 興 (Hứng) tái hiện điển tích “Tam cố thảo lư”, ghi dấu sự kiện Lưu Bị ba lần hạ mình đến lều tranh mời Gia Cát Lượng xuống núi, biểu thị cho điểm khởi đầu khơi mào cho vận mệnh vương triều Thục Hán.
Chữ 與 (Dữ) lại mang sắc thái răn đe của luật nhân quả thông qua hình ảnh kiêu hùng một thời Lữ Bố bị Tào Tháo bắt quỳ tủi nhục dưới lầu Bạch Môn, nhận lấy cái kết thảm khốc vì cả đời bội bạc, phản chúa cầu vinh.
Chữ 人 (Nhân) mượn hình ảnh trận chiến Hoàng Trung thua Quan Vũ do ngựa quỵ, nhưng qua đó nhìn thấu được chữ “nhân” trong lòng đối thủ và chuyển hóa thành lòng trung thành hướng về Thục Hán.
Chữ 同 (Đồng) khép lại bằng đồ án “Mỹ nhân kế” của Điêu Thuyền giữa Đổng Trác và Lữ Bố, một bài học đắt giá về sự nguy hiểm của nhân tâm khi bề ngoài tỏ ra đồng lòng nhưng bên trong lại “đồng sàng dị mộng”, dùng nhan sắc làm vũ khí để ly gián, diệt vong một thế lực bạo tàn.
Ở vế sau, thể hiện tư tưởng “Thiên nhân hợp nhất” sự hòa hợp tuyệt đối giữa con người và tự nhiên. "Giai hứng" là vẻ đẹp và cảm hứng do nhịp điệu thời gian mang lại. Người có tâm hồn rộng mở sẽ không bị cảnh trí hưng vong bên ngoài làm cho suy sụp hay muộn phiền.
Có thể khẳng định, cặp câu đối cẩn xà cừ BTLS.33532 và BTLS.33533 là một hiện vật đặc sắc trong số hơn 100 hiện vật đang được trưng bày tại phòng trưng bày Sưu tập Dương Hà, khi bao hàm ba giá trị cốt lõi: kỹ nghệ tạo hình bậc thầy, tri thức văn chương uyên bác và chiều sâu triết lý nhân sinh. Qua bàn tay điêu luyện của người nghệ nhân thời Nguyễn (đầu Thế kỷ XX), dòng chảy lịch sử tranh hùng đoạt bá của thời Tam Quốc không còn là những bài học chiến trận thô ráp, mà trở nên sống động và gần gũi hơn. Bằng việc tiếp cận từ góc độ văn tự và biểu tượng học, bài viết đã giải mã thành công những thông điệp văn hóa và giá trị tư tưởng quý báu được gửi gắm trên hiện vật này.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. La, Q. T. (2021). Tam Quốc diễn nghĩa (P. K. Bính, Người dịch.). NXB Văn Học.
2. Trình, H. (2007). Thu nhật ngẫu thành (N. M. Tường, Dịch). Trong Hoằng Nghị đại vương. Nhà xuất bản Thế giới.
3. Thi Viện. (2005). Thu nhật ngẫu thành - 秋日偶成 (Trình Hạo - 程顥). Thivien.net. thivien.net
4. Fanpage: https://www.facebook.com/baotanglichsu.
