20/05/2022
ภูมิศาสตร์ #จังหวัดระยอง ๘๕ ปีก่อน
จังหวัดระยอง เป็นเมืองชายทะเลทางฝัง ตะวันออกของอ่าวสยาม เรือเมล์จอดรับส่งสินค้าได้ แต่ต้องทอดสมออยู่ห่างฝั่ง ห่างจากกรุงเทพฯ ตามระยะทางเรือ เกิน ๒๒๐ กม. มีทางไปได้ ๒ ทาง คือ ทางบก โดยสาร รถไฟสายอรัญญประเทศ ลงที่สถานีแปดริ้ว แล้วข้ามแม่น้ำบางปะกงไปขึ้นรถยนต์ผ่าน จ. ชลบุรี ทางน้ำ โดยสารเรือเมล์เป็นเวลาราว ๑๒ - ๑๕ ชั่วโมง
ทิศเหนือจด จ.ชลบุรี ที่ อ.พนัสนิคม
ทิศตะวันออกจด จ.จันทบุรี ที่ อำเภอท่าใหม่
ทิศตะวันตกจด จ.ชลบุรี ที่ อบ.างละมง
ทิศใต้ ตกทะเล ในอ่าวสยาม
เนื้อที่ คิดเป็นตารากิโลเมตร ๓,๗๖๐ ตร.ก.ม. ภูมิประเทศ เป็นที่ราบ มีเขาน้อย ตอนเหนือเป็นที่ดอนและเป็นป่าทึบ ไปจนตะวันตกเฉียงเหนือ มีกะท้อนป่ามาก ตอนใต้เป็นที่ลุ่ม น้ำท่วมทุกปี ปริมาณ น้ำฝน ๙๙๙ ม.ม (พ.ศ.๒๔๗๙) จำนวนพลเมือง ๖๘ พันคน พ.ศ.๒๔๘๐) ทำนา ทำสวนยาง หาของป่า ทำไม้ และการประมง สินค้าขึ้นชื่อ คือ กะปิ น้ำปลา
มีเกาะที่สำคัญคือ เกาะเสม็ด และแม่น้ำสาย คือแม่น้ำระยอง แม่น้ำประแส แม่น้ำพังราด
แม่น้ำนระยอง ยาวประมาณ ๖๐ ก.ม. ยอดน้ำเกิดจากป่า เขา ใน อ.บ้านค่าย ไหลผ่านท้องที่ อ.บ้านค่าย แล อ. ท่าประดู่ มาออกทะเลที่อ่าวระยอง (หรือเรียกอีก อย่างหนึ่งว่า อ่าวแม่รำพึง) ที่ ต. ปากน้ำ อ. ท่าประดู่ แม่น้ำคดเคี้ยวยมาก ตอนปากมีกระโจมไฟ มีโขดทรายปิดร่อง เรือเดินไม่สะดวก
ระยอง มี ๓ อำเภอ คือ ๑.เมืองระยอง ๒. แกลง ๓.บ้านค่าย (ในประกาศ ลงวัน ที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ.๒๔๕๙ ให้เปลี่ยนคำว่า “เมือง” เรียกว่า “จังหวัด” ผู้ว่าราชการเมือง เรียกว่า “ผู้ว่าราชการจังหวัด" จังหวัดระยอง ประกอบด้วย ๓ อำเภอ คือ อำเภอเมือง อำเภอไผ่ล้อม และ อำเภอแกลง ต่อมาได้มีการเปลี่ยนแปลงอีกครั้ง อ.เมือง เป็น อ.ท่าประดู่ อ.ไผ่ล้อม เป็น อ. บ้านค่าย เมื่อ ๒๔ เมษายน พ.ศ.๒๔๖๐ หลังจากนั้นได้เปลี่ยนชื่ออีกครั้ง อ. ท่าประดู่ อ
เมืองระยอง ง เมื่อ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ส่วน อำเภอแกลง นั้น คงรักมั่นในนามเดิมอยู่ อย่างมิรู้คลาย )
#อำเภอเมืองระยอง
“เป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัด ภูมิประเทศทางตะวันออก และตะวันตกเป็นที่สูงมีเขาบ้าง ตอนกลาง เป็นที่ราบต่ำ บางแห่งเป็นที่ลุ่มทำนาได้มีประเพณีห่มผ้าพระเจดีย์ในเดือน ๑๒ อีกอย่างหนึ่ง มี การเล่นไหว้ฝังศพในเดือน ๕ เดือน ๖ เรียกว่า ศพโต๊ะ ของพวกถือศาสนาอิสลาม พลเมือง... ทำไร่ ข้าว ทำนา ทำไม้ ทำน้ำมันยาง ตัดหวาย ทำสวน และการประมง ...มี ๑๕ ตำบล คือ ๑. ท่าประดู่ ๒.แกลง ต.ตรอกยายชา ๔.ตะพง ๔.ทับมา ๕.นาตาขวัญ ๗. น้ำคอก ๔.เนินพระ ๙ บ้านแลง ๑๐. ปากน้ำ ๑๑.พลา (ปัจจุบันขึ้น อ.บ้านฉาง) ๑๒.เพ ๑๓.สำนักกระท้อน (ปัจจุบันขึ้น อ.บ้านฉาง ๑๔.หนองบัว (ปัจจุบันขึ้น อ.บ้านค่าย) ๑๕.ห้วยโป่ง ,
#อำเภอบ้านค่าย ได้รับการจัดตั้งขึ้นราว พ.ศ. ๒|๔๔๔
“ตั้งที่ว่าการที่ ต.บ้านค่าย ...มีทางรถยนต์จากเมืองไปถึงอำเภอ ระยะทางราว ๑๕ กม. ทางแม่น้ำ ระยองก็ไปได้ ภูมิประเทศเป็นที่ดอน ตอนลุ่มแม่น้ำระยองเป็นที่ราบ เหมาะแก่การทำนา พลเมือง ทำนา ทาสวนเป็นพื้น มีทำได้ ซัน น้ำมันยาง ตัดหวาย และตัดไม้ขายบ้าง การรื่นเริงของชาวอำเภอ นี้ คือ ลงลานนวดข้าว หากระบือที่ฝีเท้าเร็วมาข้าวแข่งกัน ร้องเพลงแก้กัน เสร็จแล้วก็เลี้ยง อาหารกันอย่างสนุกสนาน
มี ๑๑ ตำบล คือ ๑.บ้านค่าย ๒.กระเฉท (ปัจจุบันขึ้น อ.เมืองระยอง ต.ชากบก ๔.ตาขัน ๕.ตาสิทธิ์ (คือ ต.หนองลอก ในปัจุปัน ต.ตาสิทธ์ ถูกแยกพื้นที่ไปในคราวจัดตั้ง กิ่ง อ.ปลวกแดง) อ.ปลวกแดง) ๕.บางบุค (ปัจจุบันเขียนเป็น บางบุตร) ๗.บ้านเก่า (ยุบไปขึ้น ต.ตาขัน) ๔.มาบข่า (ปัจจุบันขึ้น อ.นิคมพัฒนา) ต.ละหาร (เป็นชื่อเป็น ต.หนองบัว ส่วน ต.ละหาร ถูกแยกพื้นที่ไปในคราวจัดตั้ง กิ่ง อ.ปลวกแดง ) ๑๐.หนองละลอก ๑๑.หนองสะพาน.
#อำเภอแกลง (เดิมเป็นเมืองแกลง ต่อมายุบลงเป็นอำเภอขึ้นเมืองจันทบุรี จากนั้นโยกมาขึ้นกับเมืองระยองใน พ.ศ. ๒๕๕๑)
“ตั้งที่ว่าการที่ ต.ทางเกวียน จากเมืองไปอำเภอ ทางที่สะดวกคือ โดยสารเรือเมล์จากปากน้ำ ระยอง ไปเข้าปากน้ำประแส ถึงอำเภอเวลาประมาณ 5 ชั่วโมง ทางบกก็ไปได้ด้วยเกวียนและผ้า ศรีอยุธย ถ้าเดินเท้าก็ราว ๒ วัน ภูมิประเทศ ตอนกลางและตอนใต้เป็นที่ราบ ตอนเหนือเป็นที่สูง พลเมือง ทำนา และทำการประมงอำเภอนี้เดิมเป็นเมือง เรียกว่าเมืองแกลง ตั้งศาลากลางอยู่ใกล้วัดโพทอง เช่นกัน มี ๑๓ ตำบล คือ ๑.ทางเกวียน ๒.กองดิน ๓.กล่ำ (ที่ถูกต้อง คือ กร่ำ) ๔.คลองปูน ๕. ซากกะโดน 5.ซากกะพง ๗.ทุ่งควายกิน ๔.เนินฆ้อ ๓. บ้านนา ๑๐.ประแส (ปัจจุบันเรียก กระแสบน ปากน้ำประแส) ๑๒.พังราด ๑๓.วังหว้า
อ้างอิง
๑. อักขรานุกรมภูมิศาสตร์ ๕ จังหวัด คือ จันทบุรี ฉะเชิงเทรา ตราด นครนายก ระยอง//พิมพ์ในงานฌาปนกิจศพ//นายหงวน เท่งเศรษฐี ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม วันที่ ๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๒
//พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรณธนากร,
๒.ภูมิประวัติจังหวัดระยอง และทำเนียบกรมการเมืองในสมัยรัชกาลที่ ๕//ธนะ บุญศิริ บรรณาธิการ//อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พลเรือโท นายแพทย์ลักษณ์ บุญศิริ ม.ว.ม, ป.ช. วันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ.๒๕๖๑
ณ วัดธาตุทอง กรุงเทพมหานคร
๓.ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนคำว่าเมืองเรียกว่าจังหวัด" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 33
Cr.ภาพจาก : คลังภาพถ่ายดิจิทัล - เอเชียและตะวันออกกลาง รูปแบบดิจิทัลjp2 ชื่อโครงการโครงการ NEH Grant : การบันทึกและแบ่งปันสำนักพิมพ์ดิจิทัลห้องสมุดมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-มิลวอกี
