30/09/2026
ขวดยาโบราณและจุกแก้วเจียรของ หมอหวาน รอดม่วง
มาตรฐานของยาไทยในขวดยาฝรั่ง
การเก็บรักษาของเหลวในขวดแก้วนับแต่สมัยกรีกและโรมันโบราณ นิยมใช้จุกคอร์กกดปิดที่ปากขวด เนื่องจากเปลือกคอร์ก ซึ่งเป็นวัสดุที่ใช้ในการทำจุกคอร์ก มีความยืดหยุ่นสูง เมื่อถูกบีบอัดจะหดและขยายตัวกลับเป็นรูปทรงเดิมได้ดี และมีคุณสมบัติต้านทานการซึมผ่านของของเหลวและก๊าซได้ จึงนิยมนำมาใช้ปิดปากขวดโดยเฉพาะในการเก็บรักษาไวน์และของเหลวต่าง ๆ
อย่างไรก็ตาม เมื่อมีการนำจุกคอร์กมาใช้ปิดขวดยาและสารเคมี กลับมีข้อจำกัดบางอย่าง เพราะจุกคอร์กอาจทำให้เกิดการปนเปื้อนในกรณีที่ใช้นานวันหรือมากครั้ง เพราะเปลือกคอร์กจะสูญเสียความยืดหยุ่น อาจแตกหรือหลุดร่วงเป็นเศษปนลงในยา และสารเคมีบางชนิดก็มีผลทำให้จุกคอร์กเสื่อมสภาพได้
ในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ ในประเทศยุโรป เริ่มมีการค้นพบกรรมวิธีในการเจียรจุกแก้วให้เข้ากับคอขวดได้แนบสนิท โดยเป็นการเจียรแบบเป็นชุดเข้าคู่กันของขวดและจุก กล่าวคือ ช่างจะเจียรจุกและคอขวดด้านในไปพร้อม ๆ กัน โดยค่อย ๆ เจียรและทดสอบทีละน้อย จนกระทั่งจุกและคอขวดแนบชิดกันได้สนิท ไม่มีจุดสะดุดให้เกิดช่องหรือรอยรั่วซึมได้ ดังนั้น ขวดแต่ละใบจึงมีจุกแก้วที่จะปิดสนิทหรือเข้าคู่กันได้เพียงจุกเดียวเท่านั้น ไม่สามารถสลับสับเปลี่ยนกับจุกของขวดใบอื่น แม้จะมีรูปทรงหรือขนาดเดียวกันก็ตาม
ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๘ - ๑๙ จุกแก้วเจียรได้เข้ามามีบทบาทแพร่หลายในวงการแพทย์และเภสัชกรรม ร้านขายยาโบราณ (Apothecary) ในประเทศฝั่งตะวันตกจึงมีขวดยาประจำร้าน เป็นขวดแก้วขนาดใหญ่จำนวนมาก วางอยู่ในตู้ยาด้านหลังเคาเตอร์ เพื่อให้เภสัชกรหยิบออกมาแบ่งยาจำหน่ายให้แก่ลูกค้าหรือคนไข้ ขวดยาเหล่านี้ปิดฝาหรือปากขวดด้วยจุกแก้วเจียร เพราะจุกแก้วจะไม่สึกหรอแม้ต้องเปิดปิดมากครั้ง และไม่เสื่อมสภาพเมื่อถูกสารเคมีหรือปนเปื้อนกับยา นอกจากนี้จุกแก้วเจียรยังให้รูปลักษณ์ที่สวยงามเมื่อเข้าคู่กับขวดยาที่ออกแบบมาเพื่อเป็นเครื่องตกแต่งภายในร้านขายยา (อุตสาหกรรมเครื่องแก้วเรียกขวดยาประเภทนี้ว่า Shelf ware หรือ Shop furniture ware)
แม้จะไม่ได้อยู่ในตู้ยาหลังเคาเตอร์เช่นเดียวกับจุกแก้วเจียร แต่จุกคอร์กก็ยังได้รับการใช้งานในร้านขายยา ในฐานะจุกปิดขวดยาสำหรับขวดยาขนาดเล็กที่เภสัชกรใช้เพื่อแบ่งยาจำหน่ายให้กับลูกค้า เพราะมีการเปิดใช้งานที่น้อยครั้งกว่า และราคาของจุกคอร์กก็ต่ำกว่าราคาของจุกแก้วเจียร
ด้วยเหตุที่ร้านบำรุงชาติสาสนายาไทยของหมอหวาน รอดม่วง ถือกำเนิดขึ้นในปีพ.ศ.๒๔๖๗ หรือประมาณ ๑๐๐ ปีที่แล้ว ซึ่งอยู่ในยุคที่ร้านขายยาแบบตะวันตกเริ่มเป็นที่รู้จักในสยาม และในช่วงเวลาดังกล่าว มีการนำขวดยาและเวชภัณฑ์คุณภาพสูงจากฝั่งตะวันตกเข้ามาจำหน่ายจำนวนมาก ขวดยาและจุกแก้วเจียรภายในร้านบำรุงชาติสาสนายาไทยจึงบอกถึงนัยหรือเจตนารมณ์ของหมอหวาน รอดม่วง ในการเพิ่มมาตรฐานในการเก็บรักษายาไทยเพื่อไม่ให้ด้อยไปกว่ายาแผนตะวันตก
*ในภาพคือ ขวดยาหอมอุดมนพรัทน้ำ บรรจุในขวดปากแคบ (Tincture bottle) และขวดยาหอมราชมาณพ ซึ่งเป็นชนิดผง บรรจุในขวดปากกว้าง (Saltmouth bottle)
#จุกแก้วเจียร #ขวดยาโบราณ #บำรุงชาติสาสนายาไทย #หมอหวาน
