08/03/2026
KÜRD ENTELLİJENSİYASI - BOĞDURULAN VE BASTIRILAN BİR ULUSAL POTANSİYEL
— Ortadoğu’da, ileri İsrail toplumu da dahil olmak üzere, kürd toplumunun sahip olduğu düşünce insanlarının (entelijansiyanın) varlığı, sayısı, yoğunluğu ve kalitesi kadar hiçbir Ortadoğu toplumunda rastlanan böylesi bir büyük düşünsel zenginlik ve servet yoktur.
Ne yazık ki bu büyük kürd ulusal ve toplumsal potansiyel, en başta Xaîn Xapo Hareketi tarafından – bizzat kendisinin mahkemelerde ifade ettiği gibi – 17 bini bilinçli biçimde tasfiye edilerek ortadan kaldırıldı. Büyük bir diğer kesimi ise işgalci islamo-faşist türk, arab ve fars terör devletleri tarafından zindanlarda ve işkencelerde katledilerek yok edildi.
Ancak buna rağmen kürd toplumunda hala yaşayan; ilerici ve isabetli düşünceleriyle ilham kaynağı olan ve gurur veren büyük bir kesim kürd düşünür, akademisyen, bilim insanı, yurtsever-ilerici aydın, yazar, sanatçı ve gazeteci vardır. Hepsine şükran borçluyuz, hepsiyle gurur duyuyoruz.
Fakat bu büyük düşünsel potansiyele, zenginliğe rağmen kürdlerin hala işgal ve sömürgeciliğin köleliğinden kurtulamamalarının temel olarak tek bir sebebi vardır: Bu büyük kürd düşünsel servetinin ortaya koyduğu fikirlerin pratikte hayat bulmasını engelleyen işbirlikçi, totaliter, islamcı, tutucu, feodal, bireyci, aileci, aşiretçi ve hizipçi hain kürd liderlerdir.
Bu hain kürd liderler, bu zengin düşünsel yol göstericiliğin kürd ulusunun ve toplumunun kurtuluşunu, özgürlüğünü ve ilerlemesini bilinçli olarak engellemektedir. Çünkü Kürdistan’ın dört parçasındaki bütün kürd liderler, Kürdistan’ı işgal eden dört devletin çıkarlarına hizmet eden işbirlikçi yapılara dönüşmüştür. İstisnalar ise ne yazık ki çok azdır.
Yakında bu kısa yazıyı daha geniş ve daha kapsamlı bir çalışmaya dönüştürerek, yakın kürd tarihindeki ve günümüzdeki bu kürdi düşünsel zenginliği tek tek ele alacak; isimleri ve kısa biyografik bilgiler eşliğinde sunmaya çalışacağız.
Tarih boyunca birçok ulusun kaderini belirleyen şey yalnızca silahların gücü değil, aynı zamanda düşüncenin gücü olmuştur. Bir toplumun entelijansiyası, o toplumun yalnızca kültürel değil aynı zamanda politik ve tarihsel yönünü de belirleyen en önemli güçlerden biridir. Düşünce insanları toplumların pusulasıdır; onların fikirleri, halkın önünde açılan yolların haritasını çizer.
Rus edebiyatında Maksim Gorki’nin “Ana” romanındaki Pavel karakteri, işte bu türden bir düşünsel öncülüğün sembollerinden biridir. Pavel yalnızca bir roman kahramanı değildir; o aynı zamanda bir çağın aydın tipinin temsilidir. Baskı altındaki bir toplumda bile düşüncenin nasıl bir direniş biçimi olabileceğini gösteren bu karakter, fikirlerin toplumsal dönüşümde oynadığı rolü çarpıcı biçimde ortaya koyar.
Benzer şekilde Avrupa’nın aydınlanma döneminde ortaya çıkan düşünürler de yalnızca akademik kişiler değildi. Voltaire, Rousseau ya da Diderot gibi isimler, fikirleriyle bütün bir kıtanın siyasal ve toplumsal yapısını dönüştürdüler. Onların yazdıkları kitaplar, sarayların ve tahtların kaderini değiştirecek kadar güçlüydü.
Amerikan bağımsızlık hareketinde de düşünce insanlarının rolü belirleyici olmuştur. Thomas Paine’in yazıları ya da Jefferson’ın kaleme aldığı metinler yalnızca politik belgeler değil, aynı zamanda bir ulusun zihinsel temelini oluşturan düşünsel manifestolardı. Bir halk önce zihinsel olarak özgürleşmeden politik olarak özgürleşemez.
Hint bağımsızlık hareketinde de benzer bir durum görülür. Gandhi’nin düşünceleri yalnızca bir siyasi strateji değil, aynı zamanda bir etik ve felsefi duruştu. Bir ulusun özgürlüğe doğru yürüyüşünde fikirlerin nasıl bir rehber olabileceğini tüm dünyaya gösterdi.
Afrika’da Frantz Fanon gibi düşünürler sömürgeciliğe karşı yalnızca silahlı mücadele değil, aynı zamanda zihinsel bir kurtuluş çağrısı yaptılar. Fanon’un yazıları, sömürgeciliğin yalnızca toprakları değil zihinleri de esir aldığını ortaya koyuyordu. Bu nedenle gerçek özgürlük, düşünsel bağımsızlıkla başlar.
Latin Amerika’da José Martí gibi düşünürler de ulusal kurtuluşun yalnızca politik değil aynı zamanda kültürel bir mücadele olduğunu vurguladılar. Martí, kalemiyle bir ulusun ruhunu şekillendiren düşünürlerden biri oldu. Bu tür aydınlar, halkların hafızasında yalnızca yazar olarak değil, aynı zamanda yol gösterici figürler olarak yer eder.
Tarih bize defalarca göstermiştir ki bir ulusun entelijansiyası susturulduğunda, o toplum yalnızca düşünsel olarak değil, aynı zamanda politik olarak da felç olur. Çünkü fikirlerin olmadığı yerde strateji olmaz, stratejinin olmadığı yerde ise özgürlük mücadelesi yönünü kaybeder.
Bu nedenle feodal, despot, baskıcı diktatörler ve rejimler her zaman ilk olarak düşünürleri, aydınları, yazarları, gazetecileri ve akademisyenleri hedef almıştır. Zindanların, sürgünlerin ve sansürün asıl amacı yalnızca bireyleri cezalandırmak değil, toplumun düşünsel damarını kesmektir.
Kürd toplumunun tarihine bakıldığında da benzer bir tablo görülür. Kürd entelijansiyası, uzun yıllar boyunca hem işgalci devletlerin baskısına hem de kendi içindeki TOTALİTER-İSLAMİST-FEODAL siyasi kurumlar tarafından uygulanan tasfiyelere maruz kalmıştır. Bu durum, bir halkın düşünsel gelişimini bilinçli biçimde boğmaya yönelik bir süreçtir.
Bununla birlikte kürd toplumunun içinden çıkan sayısız düşünür, sanatçı ve akademisyen bütün bu baskılara rağmen üretmeye devam etmiştir. Onların yazıları, araştırmaları ve sanat eserleri yalnızca kültürel ürünler değil, aynı zamanda bir ulusun hafızasını ve kimliğini koruyan düşünsel kalelerdir.
Ne var ki bu büyük düşünsel zenginlik çoğu zaman toplumsal ve siyasal düzeyde karşılığını bulamamıştır. Bunun nedeni yalnızca dış baskılar değil, aynı zamanda iç politik yapıların yarattığı engellerdir. Bir ulusun düşünsel potansiyeli, onu hayata geçirecek siyasi irade olmadığında etkisiz kalabilir.
Kürd toplumunda da bu trajik durum sık sık yaşanmıştır. Bir yanda son derece üretken ve yaratıcı bir entelijansiya bulunurken, diğer yanda bu düşünsel enerjiyi toplumsal bir programa dönüştüremeyen politik liderler ve siyasi yapılar ortaya çıkmıştır.
Daha da vahimi, kürd liderliklerinin bu düşünsel potansiyeli desteklemek yerine bastırmayı tercih etmiş olmalarıdır. Totaliter eğilimler, kişisel iktidar hırsı ve dar hizipçi çıkarlar, birçok düşünürün ya susturulmasına ya da sistemin dışına itilmesine yol açmıştır.
Totaliter, islamist, feodal ve aşiretçi siyasal yapıların hakim olduğu ortamlarda özgür düşünce çoğu zaman tehdit olarak görülür. Çünkü özgür düşünce, sorgulamayı ve hesap sormayı beraberinde getirir. Bu da otoriter liderliklerin en çok korktuğu şeylerden biridir.
Bu nedenle bütün kürd liderlikleri düşünürleri ve aydınları desteklemek yerine onları marjinalleştirmeyi, hatta karalamayı ve kötülemeyi, tecrit etmeyi tercih etmiştir. Feodal, aşiretçi, aileci ve dar hizipçi çıkarların belirlediği politik ortamlar, toplumun en yaratıcı beyinlerinin etkisizleşmesine neden olmuştur.
Oysa tarih bize göstermektedir ki gerçek liderlik, düşünceyi bastıran değil onu besleyen liderliktir. Bir ulusun entelijansiyası ne kadar güçlü olursa, o toplumun geleceği de o kadar güçlü olur.
Kürd toplumunun sahip olduğu büyük düşünsel miras, bütün baskılara rağmen hala varlığını sürdürmektedir. Bu miras, yalnızca geçmişin bir hatırası değil, aynı zamanda geleceğin inşası için bir umut kaynağıdır.
Bu nedenle kürd entelijansiyasının tarihini yazmak yalnızca akademik bir çalışma değildir. Aynı zamanda bir ulusun düşünsel direnişinin tarihini yazmak anlamına gelir.
Ve bu tarih yazıldıkça, bastırılmaya çalışılan fikirlerin aslında yok edilemediği; yalnızca bir süreliğine sessizliğe zorlandığı daha açık biçimde görülecektir. Çünkü fikirlerin gerçek gücü, onları savunan insanların sayısından değil, taşıdıkları hakikatten gelir.
Kısa ve öz: Bir halk önce zihinsel olarak özgürleşmeden politik olarak özgürleşemez.
Goran Candan
Aşağıdaki linkte, onyıllardır derlediğimiz kürd yazarların bir kısmının adlarını, kısa biyografik bilgilerini ve fotoğraflarını içeren bir liste sunulmaktadır.
-- Size çağrımız şudur: Onyıllardır bu bilgileri derleyen, koruyan ve dünyaya yayan SARA Distribution sitesine sahip çıkın! Ne yazık ki bunun yapılmadığını biliyoruz ve artan yıllık masraflar nedeniyle sitenin yakında kapanma ihtimali oldukça yüksek görünmektedir. 27 yıldır bütün masrafları biz karşılıyoruz. Sıra çoktan size gelmiştir:
https://www.saradistribution.com/donations.htm
KURDISH AUTHORS:
https://www.saradistribution.com/kurdiskaforfattare.htm
Abasyan, Tharê EmerAhmad, Kamal MazharAkkurt, NizamettinAkat, Nezîr Ali, Muhammad KurdAlê Hesen (Hasan Akbal)Alakom, RohatAlasor, RonîAloian, ZurabAmêdî, Sadiq BehaedînAnter, Musa Anqosî, KeremêArif, EhmedAdsay, FahriyeAsgerov, Hajar ShamilovAwnî, Mihemed Ali Ari, Arjen AliBakhtiarAAyhan, ...
