27/07/2026
„AHM o KOR” to nasz nowy cykl multimedialny, w którym o wydarzeniach prowadzących do powstania Komitetu Obrony Robotników, ideach i emocjach temu towarzyszących oraz znaczeniu KOR-u dla opozycji demokratycznej w PRL opowiadają jego członkowie i współpracownicy. Cykl powstaje z materiałów gromadzonych w Archiwum Historii Mówionej DSH i Ośrodka KARTA. Odcinki publikujemy w każdy czwarty poniedziałek miesiąca od marca do grudnia 2026 na stronie www.relacjebiograficzne.pl jako jeden z projektów specjalnych: Relacje biograficzne | Komitet Obrony Robotników
🔸Odcinek 5
Świat drugiego obiegu – „Drukujemy!”
Jeden z drukarzy podziemnych, Adam Grzesiak, wspomina:
„Fizycznie jest tak: […] najpierw się to wszystko przygotowuje, czyli nosi się tony papieru. […] Później się przywozi chemię. Maszyny na końcu, bo to jest najcenniejsza rzecz. Przywozi się ze sobą jedzenie, tyle ile się da. I zaczyna się drukować w takim systemie trzyzmianowym, czyli 16 godzin pracy, 8 odpoczynku na jedzenie i na spanie. I tak w kółko, bez wychodzenia na zewnątrz. […]
Zazwyczaj się spało na tak zwanej makulaturze. Przy druku offsetowym jest dużo nieudanych odbić, jak się rozpoczyna drukowanie albo odwrotnie się włoży matrycę. […] Jak tych papierów na ziemi leży z metr, to jak się ma koc i poduszkę, to się świetnie na tym śpi. […] Ale też spanie na papierze, który jest nasączony świeżą farbą – za zdrowe to nie było. No ale takie były warunki, no”.
Komitet Obrony Robotników odegrał decydującą rolę w tworzeniu i rozwoju drugiego obiegu wydawniczego (tzw. bibuły) w PRL-u. Przełamywał on monopol informacyjny państwa, omijając cenzurę i drukując wiadomości o represjach władz. Jego twórcy sięgali do tradycji polskiego niezależnego ruchu wydawniczego z okresu rozbiorów oraz okupacji niemieckiej i sowieckiej.
Od września 1976 KOR publikował „Komunikaty” i „Biuletyn Informacyjny”. Początkowo powielano je jedynie na maszynie do pisania, używając kalki, co nawiązywało do radzieckiego samizdatu (dosłownie „samopublikowanie”) i wynikało z obawy przed represjami za nielegalny druk.
Z czasem udoskonalono techniki drukarskie: pojawiły się powielacze białkowe oraz spirytusowe i maszyny offsetowe przemycane z Zachodu lub np. kupowane na aukcjach ambasady amerykańskiej. Zmodyfikowano metodę sitodruku, dostosowując ją do warunków życia w PRL-u, m.in. rozcieńczano nielegalnie zdobywaną farbę drukarską za pomocą pasty do prania marki Komfort. W 1977 roku powołano pierwsze profesjonalne wydawnictwo działające poza cenzurą – Niezależną Oficynę Wydawniczą (NOWa). Jednocześnie formowały się nowe zespoły redakcyjne publikujące czasopisma skierowane do różnych środowisk i grup społecznych, na czele z „Robotnikiem”. Większość pism i książek była płatna – cena pokrywała koszty materiałów. Fundusze pochodziły również z dobrowolnych składek krajowych i zagranicznych.
W kraju powszechnego niedoboru papier zdobywano poprzez kradzieże z państwowych drukarni i magazynów lub kupowano na czarnym rynku. Tworzono konspiracyjne siatki kolportażu – wydawnictwa przekazywano z rąk do rąk bądź przez skrzynki kontaktowe w prywatnych mieszkaniach i piwnicach. Paczki z literaturą kolportowano pomiędzy Warszawą, Krakowem, Wrocławiem a Gdańskiem. Wszystkie te działania były ścigane i karane przez aparat represyjny państwa.
Nakłady pism niezależnych były stosunkowo niewielkie – od kilkuset do kilku tysięcy. Ewenementem był „Robotnik”, który osiągał nakład kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. Dosyć szybko oprócz funkcji informacyjnej, wydawnictwa drugiego obiegu zaczęły pełnić funkcje opiniotwórcze, pozwalały na wymianę wolnej myśli i ułatwiały organizowanie się przeciwko opresyjnej władzy, w tym powołanie niezależnego ruchu związkowego. Czytanie bibuły dawało poczucie przynależności do świata opozycji, a ludzie rozpowszechniający ją w swoich zakładach pracy tworzyli kręgi zaufanych współpracowników.
Działania KOR inspirowały innych. W latach 1976–1980 w drugim obiegu funkcjonowało od 100 do nawet 200 czasopism i co najmniej 35 niezależnych wydawnictw. Przygotowało to grunt pod wybuch masowych strajków w sierpniu 1980 i powołanie NSZZ „Solidarność”.
Prezentację przygotowali: Jarosław Pałka, Joanna Rączka i Magda Szymańska.
Realizacja techniczna: Maciej Kamiński, Dariusz Krajewski i Robert Radecki.
-----
Siła w jedności. 50. rocznica powstania Komitetu Obrony Robotników
Cykl jest częścią programu przygotowanego przez Miasto Stołeczne Warszawa z okazji przypadającej w 2026 r. 50. rocznicy powstania Komitetu Obrony Robotników. Obchody objęte zostały honorowym patronatem Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy, Rafała Trzaskowskiego.
