Muzeum Ewolucji

12/06/2026

Nowy rodzaj wczesnego borsuka z pliocenu Grecji 🇬🇷

🦡Dzisiejsza Grecja kojarzy się głównie z niesamowitymi zabytkami oraz stanowiskami archeologicznymi z epoki brązu. Ale zaledwie 32 km na wschód od Aten znajduje się miejsce będące oknem na dużo odleglejszą przeszłość, bo na okres późnego miocenu (7,4–7,2 miliony lat temu). Znaleziono tam szczątki zwierząt, o jakich nie śniło się starożytnym Grekom.

🦡Pośród nich były gigantyczne bociany (Ciconia gaudryi), 2 gatunki wymarłych, trójpalczastych koni z kladu Hipparionini, najprzeróżniejsze gatunki bawołów, antylop i gazel, nosorożce (np. Diceros neumayri), żyrafy (np. Bohlinia attica), trąbowce (np. Choerolophodon) i naczelne (Mesopithecus pentelicus). Faunę drapieżców reprezentowały natomiast ogromne hieny (Adcrocuta eximia), koty szablozębne (np. Amphimachairodus i Paramachaerodus) oraz różne łasicowate (Mustelidae). I tak się składa, że ta ostatnia grupa właśnie powiększyła się o kolejny, niezwykle istotny gatunek, na dodatek reprezentujący nowy rodzaj.

🦡Nowy gatunek nazwano Archaeomeles neglecteda i reprezentuje go prawie kompletna czaszka wraz z żuchwą wskazujące, że jest on jednym z najbardziej bazalnych borsuków.

🦡Archeomeles osiągał rozmiary naszej wydry europejskiej (Lutra lutra), a jego masę oszacowano na średnio 5,25 kg. Był więc mniejszy od dzisiejszych borsuków, a ponadto charakteryzował się posiadaniem dłuższego i węższego pyszczka, smukłej żuchwy, szerokich trzecich i czwartych zębów przedtrzonowych oraz pierwszymi zębami trzonowymi rozszerzonymi w kierunku dystalnym. Taka budowa wskazuje, że pod względem ekologii był to gatunek pośredni między dzisiejszymi kunami (Martes) i borsukami (Meles).

🦡Jego dieta obejmowała zarówno pokarm roślinny, jak i bezkręgowce oraz małe kręgowce.

🦡Najciekawsze jednak jest to, że współwystępował z wieloma podobnymi, blisko spokrewnionymi gatunkami, m.in. z Promeles palaeattica, Promephitis lartetii, Sinictis pentelici, Martes woodwardi i Melodon majori. Z ekomorfologicznego punktu widzenia współistnienie tylu gatunków o podobnych adaptacjach jest niezwykle interesujące, ponieważ odzwierciedla mnogość środowisk lub podział nisz.

Porównanie kształtu czaszki Archaeomeles z innymi, wymarłymi i żyjącymi obecnie borsukami (F – borsuk zwyczajny Meles meles). Źródło: Kargopoulos i in. (2026) oraz rekonstrukcja przyżyciowa Archaemeles neglecta. Autor: Irini Antoniadi.

Kargopoulos, N. i in. (2026). A new genus of badger from Pikermi (Greece) and a review of the systematics and evolution of Miocene Melinae (Mammalia, Carnivora, Mustelidae). Journal of Systematic Palaeontology, 24 2647483. doi:10.1080/14772019.2026.2647483.

11/06/2026

‼Zapraszamy na stoisko Instytutu Paleobiologii PAN na 29. Pikniku Naukowym Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik, który odbędzie się 13 czerwca 2026 r. w godz. 11.00–19.00 na PGE Narodowym, al. Księcia Józefa Poniatowskiego 1 w Warszawie.

➡Sektor E – Strefa Cywilizacji

🔍Temat stoiska: Triasowe laboratorium życia – jak Ziemia odrodziła się po największym wymieraniu

🤔Zobaczcie skamieniałości sprzed setek milionów lat i poznajcie historię permskiego wymierania oraz narodzin dinozaurów i pierwszych gadów morskich. Wejdźcie do „Triasowego laboratorium”, nauczcie się odczytywać wiek skał ze skamieniałości, a potem samodzielnie oczyśćcie i odsłońcie prawdziwe okazy pod okiem paleontologów.

https://pikniknaukowy.pl/

09/06/2026

Nowe gatunki trylobitów z kambru Australii 🇦🇺

❄W kambrze, pomiędzy 514 a 509 milionami lat temu doszło do jednego z pierwszych masowych wymierań złożonej fauny w historii naszej planety. To tak zwane wymieranie Sinsk kończące kambryjskie piętro 4. Na terenie dzisiejszej Australii, która wówczas znajdowała się na równiku, wymieranie to jest powiązane z ochłodzeniem i znacznym spadkiem poziomu morza, znanym jako regresja Zatoki Hawke'a, a jego data pokrywa się z granicami dwóch lokalnych pięter, ordianu i templetonu, ok. 509 milionów lat temu.

❄Dokładnie z tego okresu pochodzi kolekcja wymarłych trylobitów, które wydobyto z osadów formacji Coonigan w australijskim stanie Nowa Południowa Walia. Jak się okazuje, reprezentuje ją aż 19 różnych gatunków, w tym 11 nowych dla nauki. Na dodatek ich zróżnicowanie było dość znaczne, ponieważ reprezentują aż 11 różnych rodzin!

❄Opisanie nowych taksonów trylobitów jest niezwykle istotne na skalę globalną, ponieważ rozwiązuje złożone problemy związane z datowaniem kambryjskich skamieniałości i ukazuje obraz fauny trylobitów tuż przed jej wyginięciem. Wymieranie Sinsk to jeden z najważniejszych punktów w ewolucji tych stawonogów charakteryzujący się całkowitym wymarciem niektórych grup trylobitów i pojawieniem się zupełnie nowych. Dzięki obecności w faunie trylobitów z rodzajów Onaraspis i Dinesus udało się też dokonać korelacji formacji Coonigan z osadami basenu Georginy, z północy Australii a także globalnie z tymi pochodzącymi z Laurencji oraz terenów dzisiejszego Morza Śródziemnego i Chin.

Na ilustracji skamieniałości jednego z nowych gatunków, Olenoides lawrencorum (Źródło: Smith i in. 2026) ORAZ trójwymiarowa rekonstrukcja jego kuzyna Olenoides serratum (Autor: Oleg Kuznetsov). To kolczaste trylobity były jednymi z ofiar wymierania Sinsk.

Smith, P. M. i in. (2026). Trilobites from the Ordian (Cambrian Series 2, Stage 4) First Discovery Limestone Member in western New South Wales, Australia. Alcheringa: An Australasian Journal of Palaeontology, 1–61. doi.org/10.1080/03115518.2026.2633798

08/06/2026

06/06/2026

Nowy rodzaj szinizauryda z późnej kredy Francji 🇫🇷

🦎Na terenie północnego Wietnamu i południowych Chin żyje osobliwa, zagrożona wyginięciem jaszczurka zwana jaszczurką krokodylowatą (Shinisaurus crocodilurus). Jej polska i łacińska nazwa pochodzą od tego, że układ łusek na jej ogonie przypomina ten u krokodyli. A poza tym, podobnie do nich, prowadzi ziemnowodny tryb życia i jest drapieżnikiem. Jest też jedyną obecnie żyjącą przedstawicielką rodziny szinizaurydów (Shinisauridae), a jej najbliższymi kuzynami są warany. Najciekawsze jednak jest to, że jej przodkowie zamieszkiwali Europę w czasie panowania dinozaurów. Potwierdzają to skamieniałości nowego rodzaju i gatunku takiej jaszczurki, który nazwano Acutodon villeveyracensis.

🦎Skamieniałość akutodona (górną szczękę o długości 2,8 cm) znaleziono w pobliżu miasta Villeveyrac we Francji. Wiek znaleziska określono natomiast na około 83 miliony lat, cofając tym samym obecność tej grupy w Europie o 30 milionów lat. Na podstawie szczęki z zachowanym uzębieniem naukowcy zauważyli, że akutodon dzieli wiele cech z żyjącą obecnie jaszczurką krokodylowatą oraz z jej wymarłymi krewnymi. Są to zwłaszcza wysokie, zwężające się i zakrzywione zęby pozbawione wgłębień u podstawy, ale powiązane z dołkami resorpcyjnymi oraz zmieniona pozycja otworu zębodołowego górnego przedniego (ujścia kanału naczyniowo-nerwowego na grzbietowej powierzchni kości szczękowej).

🦎Na podstawie proporcji czaszek dzisiejszych jaszczurek krokodylowatych badacze oszacowali, że akutodon mógł osiągać ponad metr długości. Z całą pewności był drapieżnikiem, którego dieta była podobna jak u dzisiejszego kuzyna i składała się zapewne z ryb i płazów żyjących w subtropikalnej, zalewowej dolinie, którą zamieszkiwał.

Rekonstrukcja przyżyciowa akutodona. Autor: Olivier Jansen.

Jansen, O. i in. (2026). A new pan-shinisaur lizard (Anguimorpha) from the lower Campanian of Villeveyrac (Hérault, France). Journal of Vertebrate Paleontology, doi: 10.1080/02724634.2026.2636649

# ShinisaurusCrocodilurus # AcutodonVilleveyracensis

05/06/2026

Nowy gatunek morskiego ślimaka nazwany na cześć polskiego paleontologa 🧐

🐌Niektóre ze zwierząt zamieszkujących naszą planetę wyglądają tak osobliwie, że mogłyby z powodzeniem występować w filmach fantastyczno-naukowych, takich jak seria Avatar.

🐌Spora część morskich ślimaków z rodzaju Chelidonura charakteryzuje się wyjątkowo kolorowym, wręcz kosmicznie wyglądającym ubarwieniem oraz cechami, których nie widać na pierwszy rzut oka. Na przykład, chelidonury są tylko pozornie pozbawione muszli, bo jest ona ukryta w ciele mięczaka i zredukowana do tarczy głowowej. Oprócz tego, te osobliwe ślimaki posiadają dziwaczną ozdobę w postaci rozwidlonego końca ciała, przypominajacego niektórym badaczom ten u jaskółek. Ciała chelidonur są toksyczne, a ich głowy wyposażone są w specjalne rzęski czuciowe służace do wykrywania ofiar. Tymi ofiarami, oraz źródłem trucizny w ciele ślimaków, są równie kolorowe i toksyczne płazińce.

🐌A więc kolory to znak ostrzegawczy zniechęcający do zjedzenia takiego płazińca, który jednak nie działa na chelidonury. Najciekawsze jest jednak to, że podobne ślimaki znane są z zapisu kopalnego i na dodatek z terytorium Polski, a konkretniej ze słynnego, mioceńskiego (15–13,6 milionów lat) stanowiska Korytnica w woj. świętokrzyskim. Skamieniałości chelidonur należą jednak do największych rzadkości. Z całego Morza Paratetydy, które w miocenie pokrywało południową część naszego kraju, opisano zaledwie dwa takie gatunki: jeden z Polski a drugi z Ukrainy. Jak się jednak okazuje, zróżnicowanie tej grupy było wieksze.

🐌W trakcie najnowszej rewizji ślimaków ze środkowej części Paratetydy okazało się, że szczątki opisanego z Polski gatunku Chelidonura radwanskii Bałuk, 2018, reprezentują dwie różne formy, na dodatek należące do dwóch różnych rodzajów w rodzinie aglajidów (Aglajidae).

🐌Okazało się, że holotyp reprezentuje inny rodzaj, Melanochlamys, a paratyp należy do nowego gatunku, który nazwano Chelidonura piserai. Nazwa gatunkowa nie była przypadkowa i honoruje prof. dr. hab. Andrzeja Piserę z Instytutu Paleobiologii PAN, światowej sławy znawcę gąbek i naukowca, który swoją przygodę badawczą rozpoczynał właśnie od badań fauny basenu Korytnicy i Paratetydy.

🐌Wspomniane ślimaki to jednak tylko wierzchołek olbrzymiej góry lodowej. W efekcie rewizji, która dotyczyła ślimaków z kladu Heterobranchia, opisano łącznie 32 nowe gatunki, a zidentyfikowano ich aż 83. Największe zróżnicowanie odnotowano w okresie tak zwanego Mioceńskiego Optimum Klimatycznego, kiedy obok siebie żyło co najmniej 65 ich gatunków. Znaczna część ich szczatków pochodzi właśnie z Polski, z basenu Korytnicy. Publikacja ma więc ogromne znacznie dla poznania wymarłej fauny naszego kraju i jest pozycją obowiązkową dla wszystkich kolekcjonerów skamieniałości i pasjonatów paleontologii.

Skamieniałości mioceńskich ślimaków, nazwanych na cześć polskich badaczy: A – Melanochlamys radwanskii, B – Chelidonura piserai (źródło: Harzhauser i in. 2026), oraz przykłady dwóch dzisiejszych gatunków: Chelidonura varians (fot.: I, Jens Petersen) oraz Chelidonura hirundinina (fot. Chad Ordelheide).

Harzhauser, M. i in. (2026). Marine shelled Heterobranchia in part (Gastropoda) of the Miocene Central Paratethys Sea. Zootaxa, 5742, (1), 1–150. doi:10.11646/zootaxa.5742.1.1

04/06/2026

Drgania ogona pozwalają na określenie preferowanej prędkości chodu tyranozaura 🤔

🦖Klasyczne prace dotyczące prędkości poruszania się różnych dinozaurów bazowały na danych zebranych z ciągów tropów. Jednak doskonale zachowane szkielety w połączeniu z ciągle rozwijającymi się technikami modelowania 3D, tworzenia symulacji i animacji wprowadzają nowe możliwości zrekonstruowania różnych aspektów poruszania się dinozaurów.

🦖Ogon jednego z najlepiej zachowanych szkieletów tyranozaura, któremu nadano pseudonim “Trix”, posłużył do stworzenia symulacji biomechanicznych. Badacze podzielili ogon na segmenty i połączyli je “sprężynami” odwzorowującymi elastycznośćwięzadeł, po czym analizowali ruchy ogona w górę i dół, gdzie podczas chodzenia działają największe siły. Przyjęto dwa stany ogona:

➡️ pozycja pozioma, kiedy ogon utrzymuje równowagę przez napięcie więzadeł

➡️ pozycja spoczynkowa, kiedy więzadła nie są rozciągnięte.

🦖Te dwa stany umożliwiły obliczenie naturalnej częstotliwości drgania ogona podczas chodu, która wyniosła 0,66 herca. To z kolei, w połączeniu z długością kroku (ok. 1,94 m), pozwoliło na obliczenie preferowanej prędkości chodu tyranozaura: 1,28 m/s.

🦖Optymalna preferowana prędkość poruszania się strusi, emu i słoni to ok. 1 m/s, ludzi to 1,34–1,42 m/s, a koni 1,25 m/s. Okazuje się więc, że optymalny energetycznie chód tyranozaura był niższy niż szacowano wcześniej, mieszcząc się w zakresach odpowiadających dzisiejszym lądowym kręgowcom, bez względu na wielkość i sposób poruszania się.

Van Bijlert, P. A., Van Soest, A. K., & Schulp, A. S. (2021). Natural Frequency Method: estimating the preferred walking speed of Tyrannosaurus rex based on tail natural frequency. Royal Society open science, 8(4).

03/06/2026

Uwaga! 🦖🦕🦑
Zajęcia Klubu Młodego Paleontologa odbędą się 10. czerwca. Zapraszamy!

Klub Młodego Paleontologa Uwaga, w czerwcu 2026 r. zajęcia Klubu odbędą się 10.06. Zajęcia Klubu są przeznaczone dla dzieci

02/06/2026

Podwodny T. rex 🧐

🌊Morza późnej kredy nie należały do bezpiecznych miejsc. Zamieszkiwały je ogromne, drapieżne ryby i jeszcze większe gady morskie. Niektóre z nich były szczytowymi drapieżnikami w swoich ekosystemach, podobnie jak słynny T. rex (Tyrannosaurus rex) na lądzie. I mamy na to kolejne dowody w postaci skamieniałości gigantycznego mozazaura, którego, analogicznie do tyranozaura, również nazwano T. rex. Różnica polega jednak na tym, że pełna nazwa nowego taksonu brzmi Tylosaurus rex.

🌊Odkrycia nowego gatunku mozazaura dokonano w muzealnych kolekcjach, analizując wcześniej znalezione skamieniałości, z których część, jak się okazało, uprzednio błędnie oznaczono. Dotyczy to zwłaszcza holotypu, doskonale zachowanej czaszki, którą wydobyto już w 1979 roku w pobliżu zbiornika Raya Hubbarda niedaleko Dallas w amerykańskim stanie Teksas. Poza nim, do gatunku Tylosaurus rex, przypisano też 17 innych okazów. Wszystkie pochodziły z różnych lokalizacji w Teksasie i z przedziału czasowego obejmującego okres od 83,5 do 77 milionów lat, czyli wczesny i środkowy kampan.

🌊Rozmiary znalezionych okazów były różne. Na ich podstawie długość morskiego T. rex oszacowano na zawierającą się w przedziale od 7,7 do 13,2 m. Przedstawiciele nowego taksonu byli więc zauważalnie więksi od pokrewnego gatunku Tylosaurus proriger. Rozmiary tego ostatniego to 3,9–9,5 m. To jednak nie wszystko.

🌊Morskiego T. rex wyróżniały wyjątkowo silne mięśnie szczęk i szyi oraz serracja uzębienia, co nie jest cechą często stwierdzaną u mozazaurów. Najciekawsze jest jednak to, że niektóre z okazów przypisanych do Tylosaurus rex noszą ślady potwornych obrażeń, takich jak brak końcówki pyska czy złamanie żuchwy. Zdaniem autorów odkrycia mógł je spowodować tylko przedstawiciel tego samego gatunku. To z kolei dowodzi, że największe z mozazaurów toczyły ze sobą brutalne walki i mogły być kanibalami.

Rekonstrukcja przyżyciowa Tylosaurus rex. Źródło. Alderon Games / Path of Titans.
Czaszka, będąca holotypem Tylosaurus rex (A, B) oraz rekonstrukcja jego szkieletu (C) z zaznaczonymi na czarno brakującymi elementami. Skala: 5 cm (A, B) i 1 m (C). Źródło: Zietlow i in. 2026.

Zietlow, A.R. i in. (2026). A gigantic new species of Tylosaurus (Squamata: Mosasauridae) from Texas, and a revised character list for phylogenetic analyses of Mosasauridae. Bulletin of the American Museum of Natural History, 482; doi: 10.1206/0003-0090.482.1.1

01/06/2026

🌲Nietypowy okaz drzewa iglastego z rodzaju Woodworthia został opisany z utworów triasowych Helliwell Hills, paśmie górskim położonym na Ziemi Królowej Wiktorii, na Antarktydzie. Lokalizacja ta jest już znana z licznych znalezisk roślinnych, ale uwagę badaczy zwróciła specyficzna morfologia tego konkretnego znaleziska.

🌲Pień ten charakteryzuje się jednym z najmniejszych w zapisie kopalnym przyrostów sezonowych (grubością słojów) wynoszącym zaledwie 0,2 mm na sezon. Co więcej, na powierzchni pnia obecnych jest bardzo dużo odchodzących małych gałęzi, więcej niż można byłoby się spodziewać u tak długo żyjącego osobnika.

🌲Obserwacje te są zgodne z procesami karłowacenia drzew w niekorzystnych warunkach klimatycznych, np. w wysokich górach. W triasie stanowisko to znajdowało się za kołem podbiegunowym, jednak opisano w tych osadach pokłady torfu i węgla oraz pozostałości wrażliwych na mrozy gatunków roślin. Wskazują one na ciepłe, wilgotne środowisko, które nie mogło wywierać presji na wspomniany okaz.

🌲Presja taka mogła natomiast nastąpić w wyniku rywalizacji pomiędzy poszczególnymi roślinami. Tutaj badacze porównali okazy z Helliwell ze współczesną populacją żywotnika w Ontario. Wśród żywotników rosnących w sprzyjających warunkach obserwuje się wyraźny podział na osobniki dominujące, dorastające do pełnych rozmiarów, oraz stłumione, charakteryzujące się małymi wymiarami i blisko 10-krotnie cieńszymi przyrostami na sezon.

🌲Okaz z Helliwell jest pierwszym opisanym z zapisu kopalnego osobnikiem drzewa o stłumionym wzroście, pomimo dogodnych warunków klimatycznych.

Decombeix, A. L., Hiller, P., & Bomfleur, B. (2025). A dwarf conifer tree from the Triassic of Antarctica: the first fossil evidence of suppressed growth in a favourable climate?. Annals of Botany, 135(3), 403-416.