14/09/2026
Zieleń szmaragdowa – zabójcza piękność XIX wieku
Jeden z najpiękniejszych, najbardziej hipnotyzujących odcieni zieleni w historii był jednocześnie śmiertelną pułapką. Dzisiaj zabieramy Was w podróż do XIX wieku, aby odkryć mroczną tajemnicę koloru Emerald Green, znanego w Polsce jako zieleń szmaragdowa (a także zieleń paryska lub zieleń Schweinfurtzka).
Oto historia barwnika, który zachwycił salony i artystów, niosąc za sobą cichą śmierć.
SPECYFIKACJA I CHARAKTERYSTYKA
W XIX-wiecznym nazewnictwie handlowym pigment ten oznaczano później jako PG21.
• Nazwa chemiczna: Acetoarsenian miedzi(II)
• Wygląd: Niezwykle żywa, głęboka, chłodna zieleń o lekko niebieskawym odcieniu. Posiadała wyjątkowy blask i genialną siłę krycia, jakiej nie miał żaden inny ówczesny barwnik.
HISTORIA POWSTANIA
Zieleń szmaragdowa narodziła się w 1814 roku w niemieckiej firmie Wilhelma Sattlera w Schweinfurcie. Miała być trwalszym, ulepszonym i jeszcze żywszym następcą legendarnej "zieleni Scheelego" (która potwornie szybko ciemniała). Przepis na jej produkcję (gotowanie octanu miedzi z białym arsenem) opublikowali niezależnie w 1823 roku Justus von Liebig oraz André Braconnot. Sukces był natychmiastowy – świat oszalał na punkcie tego koloru.
W DZIEŁACH SZTUKI: Kto nią malował?
Malarze zakochali się w nasyceniu tego pigmentu. Choć z czasem zauważyli, że zieleń szmaragdowa czernieje w kontakcie ze związkami siarki (np. w mieszankach z żółcieniem kadmowym), namiętnie używali jej m.in. impresjoniści i postimpresjoniści:
• Vincent van Gogh – użył jej m.in. w portrecie La Berceuse czy obrazie The Poet's Garden.
• Claude Monet – w słynnym obrazie Camille (suknia modelki mieni się tą zabójczą zielenią) oraz w Kąpiących się w La Grenouillère.
• Paul Gauguin – widoczna na płótnie Arlésiennes (Mistral).
• Georges Seurat – używał jej do swoich kropek m.in. w Niedzielnym popołudniu na wyspie Grand Jatte.
• Farbę tę znajdziemy też na obrazach Paula Cézanne'a oraz Williama Turnera.
POZA SALONAMI SZTUKI: Gdzie jeszcze rządziła zieleń?
Zieleń szmaragdowa szybko opuściła pracownie malarskie i trafiła "pod strzechy" (a raczej na salony bogaczy):
1. Moda: Farbowano nią suknie balowe, rękawiczki, sztuczne kwiaty do wpięcia we włosy oraz męskie kamizelki.
2. Wnętrza: Stała się absolutnym hitem jako barwnik do luksusowych, wzorzystych tapet ściennych w epoce wiktoriańskiej.
3. Inne: Barwiono nią zabawki dla dzieci, okładki książek, a nawet sztuczne barwniki do słodyczy. W połowie XIX wieku w Irlandii zdarzyła się cała seria zgonów, kiedy na pewnym bankiecie na stołach umieszczono cudowne, cukrowe listki zabarwione arseniczną zielenią. Bardzo wielu gości, zachwyconych precyzją wykonania tych uroczych detali, zabrało je do domów, by ucieszyć nimi swoje dzieci. Maluchy, które zjadły cukrowe listki, zachęcone przez nieświadomych rodziców, niestety zmarły.
TOKSYCZNOŚĆ: Śmierć w salonie i szafie
Sekretem piękna tego pigmentu był arsen (arszenik). Szmaragdowa zieleń była skrajnie trująca.
Gdzie można było mieć z nią styczność i jak zabijała?
• W sypialniach i salonach: Gdy tapety pokryte zielenią szmaragdową zawilgociły się, rozwijające się na nich grzyby pleśniowe przekształcały arsen w lotny, bezwonny i skrajnie toksyczny gaz – arszyn. Mieszkańcy wdychali go nocami, powoli chudnąc, tracąc włosy, cierpiąc na niewydolność narządów i ostatecznie umierając.
• Na balach: Kobiety w szmaragdowych sukniach dosłownie "wypacały" toksyny. Arsen wnikał przez skórę, powodując bolesne owrzodzenia, rany, nudności i uszkodzenia wątroby. Szacuje się, że jedna suknia balowa mogła zawierać w sobie kilkadziesiąt gramów czystego arszeniku. Jeszcze gorsze były rękawiczki i pończochy, które w odróżnieniu od sukien, miały bezpośredni kontakt ze skórą.
• W fabrykach: Najbardziej cierpiały robotnice produkujące sztuczne kwiaty i barwiące tkaniny, które umierały w potwornych męczarniach w młodym wieku. W 1861 roku w Wielkiej Brytanii głośna była sprawa 19-letniej Matildy Scheurer, zatrudnionej w fabryce sztucznych kwiatów. Pracowała tam z listkami zabarwionymi toksycznym barwnikiem. Dziewczyna pracę zaczęła zdrowa i krzepka. Po 18 miesiącach zmarła, wymiotując zielenią, na zielono zabarwiły się także białka jej oczu i paznokcie. Jak wykazała sekcja zwłok, nieszczęsna Matilda, wdychając drobiny zieleni paryskiej, przyjęła dawkę trucizny wystarczającą do zabicia 20 ludzi.
CIEKAWOSTKI
• Z palety do... piwnicy: Gdy zorientowano się, jak niebezpieczna jest zieleń szmaragdowa, wycofano ją z użytku domowego, ale... ze względu na swoją toksyczność przez lata robiono z niej zieleń paryską – popularną trutkę na szczury oraz oprysk na stonkę ziemniaczaną.
• Śmierć Napoleona: Jedna z najpopularniejszych teorii spiskowych głosi, że Napoleon Bonaparte na wygnaniu na Wyspie św. Heleny został nieświadomie otruty przez zawilgoconą tapetę w swojej sypialni, która była ufarbowana właśnie zielenią z zawartością arsenu.
• Współczesność: Prawdziwy pigment PG21 został całkowicie zakazany w XX wieku. Dzisiejsze farby artystyczne o nazwie "Emerald Green" to całkowicie bezpieczne imitacje (tzw. hue), tworzone zazwyczaj z bezpiecznych pigmentów ftalocyjaninowych z domieszką żółcieni i bieli.
Dziś możemy podziwiać ten kolor w muzeach całkowicie bezpiecznie – trujące cząsteczki są uwięzione pod warstwami starego werniksu i wyschniętego oleju. Jednak historia zieleni szmaragdowej na zawsze pozostanie przestrogą o tym, że zabójcza toksyczność potrafi przybrać najbardziej zachwycające barwy.
Źródła zdjęć: en.wikipedia.org, pl.wikipedia.orguk.winsornewton.com, thecollector.com, reddit.com, textilesocietyofamerica.org
