25/02/2026
Kazimierz Władysław Mastalerz (ur. 20 listopada 1894 roku w Sosnowcu, zm. 1 września 1939 roku pod Krojantami) – pułkownik kawalerii Wojska Polskiego, legionista, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari. Symbol odwagi polskiego żołnierza i tragicznego początku II wojny światowej.
Urodził się w rodzinie Jana, maszynisty kolejowego, i Zofii Teodory z domu Dobke. Od najmłodszych lat wychowywany był w duchu patriotycznym. Jako uczeń gimnazjum w Częstochowie działał w organizacjach niepodległościowych – Organizacji Młodzieży Narodowej Szkół Średnich oraz Związku Młodzieży Polskiej „Przyszłość” (PET). Był współzałożycielem drużyny skautowej im. Waleriana Łukasińskiego, za co został aresztowany przez władze carskie. Po zwolnieniu kontynuował naukę we Lwowie, gdzie zdał maturę i wstąpił do Polskich Drużyn Strzeleckich.
Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do 1. pułku ułanów I Brygady Legionów Polskich. Walczył pod dowództwem Józefa Piłsudskiego, a po kryzysie przysięgowym został internowany w Szczypiornie i Łomży. Po odzyskaniu niepodległości służył w 1. pułku szwoleżerów, uczestnicząc w obronie Lwowa i w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1920 roku, jako dowódca szwadronu, wsławił się w szarży pod Arcelinem, za którą odznaczono go Orderem Virtuti Militari.
Po wojnie kontynuował służbę wojskową. Dowodził jednostkami Korpusu Ochrony Pogranicza, następnie był kwatermistrzem i zastępcą dowódcy 1. pułku szwoleżerów. W 1930 roku objął dowództwo 8. pułku ułanów w Krakowie, a od sierpnia 1939 dowodził 18. pułkiem ułanów Pomorskiej Brygady Kawalerii.
1 września 1939 roku, w pierwszym dniu niemieckiej inwazji, pułkownik Mastalerz poprowadził swoich żołnierzy do słynnej szarży pod Krojantami. Celem uderzenia było opóźnienie marszu niemieckiej piechoty, by umożliwić wycofanie się innych oddziałów. Szarża zakończyła się powodzeniem – Niemcy zostali rozbici, lecz wkrótce na polu bitwy pojawiły się niemieckie samochody pancerne. W czasie rozpoznania terenu Mastalerz wraz z pocztem wpadł pod ich ogień i zginął.
Po bitwie Niemcy pochowali go z honorami wojskowymi, jednak w późniejszym czasie jego grób został zbezczeszczony. Miejsce ostatecznego spoczynku nie jest znane – według różnych źródeł pułkownik Mastalerz spoczywa na cmentarzu w Człuchowie lub w Chojnicach. Symboliczna tablica upamiętniająca jego postać znajduje się w rodzinnym grobowcu Mastalerzów na cmentarzu Kule w Częstochowie.
Kazimierz Mastalerz zginął, prowadząc swoich ułanów w jednej z najbardziej symbolicznych walk września 1939 roku. Choć propaganda niemiecka i późniejsza komunistyczna ośmieszały tę bitwę jako „atak z szablami na czołgi”, w rzeczywistości była to dobrze zaplanowana akcja taktyczna, która przyniosła Polakom chwilowe zwycięstwo i umożliwiła odwrót własnych wojsk.
Pułkownik Mastalerz do końca pozostał wierny dewizie polskiej kawalerii – „Bóg, Honor, Ojczyzna”.
