14/08/2026
3 narody, 3 wyznania w Ostrowie
Przez niemal 200 lat Ostrów był miastem wieloetnicznym i wielowyznaniowym. Przez te dwa stulecia miasto zamieszkiwali głównie przedstawiciele trzech narodowości: katoliccy Polacy, ewangeliccy Niemcy oraz wyznający judaizm Żydzi. Ich obecność i wzajemne relacje przez lata kształtowały charakter miasta, jego kulturę, gospodarkę i życie społeczne.
Jak to wszystko się zaczęło?
Początki wieloetnicznego charakteru Ostrowa sięgają 1724 roku, kiedy ówczesny właściciel miasta, Jan Jerzy Przebendowski, nadał miejscowym Żydom przywilej określający ich prawa i obowiązki w mieście. Był to ważny moment w historii ostrowskiej społeczności żydowskiej i jeden z pierwszych kroków na drodze do ukształtowania się wielokulturowego charakteru miasta.
Kilkadziesiąt lat później, w połowie XVIII wieku, za sprawą kolejnego właściciela Ostrowa, Franciszka Bielińskiego, do miasta sprowadzono około 100 niemieckojęzycznych rodzin ze Śląska. Był to istotny impuls dla rozwoju Ostrowa, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę, że jeszcze w 1717 roku jego populacja liczyła zaledwie 57 osób.
W kolejnych dziesięcioleciach Ostrów zaczął szybko się rozwijać. Pod koniec XVIII wieku mieszkało tu już około 3200 osób, z czego Niemcy stanowili około 50% mieszkańców. Nic więc dziwnego, że do nazwy miasta „Ostrów” zaczęto dodawać przydomek „niemiecki”.
Sytuacja zaczęła się stopniowo zmieniać w XIX wieku. W 1845 roku, między innymi dzięki wpływom Radziwiłłów w polityce pruskiej, otwarto Królewskie Katolickie Gimnazjum. Szkoła stała się jednym z ważnych ośrodków polskiego życia kulturalnego i narodowego w mieście.
Był to również okres największego udziału społeczności żydowskiej w historii Ostrowa. W 1846 roku Żydzi stanowili około 31% mieszkańców miasta – było ich około 1700. W kolejnych dekadach ich odsetek zaczął jednak spadać. Przyczyniały się do tego m.in. emigracja oraz postępująca asymilacja z ludnością niemiecką.
Idealnym tego przykładem jest Otto Landsberg – zgermanizowany Żyd pochodzący z Ostrowa, uczeń Królewskiego Gimnazjum który został niemieckim politykiem a później ministrem sprawiedliwości Republiki Weimarskiej.
II połowa XIX wieku to, paradoksalnie, okres nasilonej germanizacji, ale jednocześnie coraz większego udziału Polaków wśród mieszkańców Ostrowa. W 1900 roku Polacy stanowili już ponad połowę ludności miasta, a u progu I wojny światowej ich udział sięgał około 60%.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i udziale Ostrowian w Powstaniu Wielkopolskim, Ostrów znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej. W następstwie zmiany granic znaczna część ostrowskich Niemców opuściła miasto i wyjechała do Niemiec. Gmina żydowska, której populacja malała systematycznie od końca XIX wieku, w okresie międzywojennym liczyła kilkudziesięciu wyznawców.
Ostrów, który znamy dzisiaj, jest więc w dużej mierze efektem przemian, jakie zaszły w mieście na przestrzeni tych kilkuset lat. Historia Polaków, Niemców i Żydów przez długi czas splatała się tutaj na jednej, niewielkiej przestrzeni, tworząc wyjątkowe, wielokulturowe oblicze naszego miasta.
Zainteresowanych tematem zapraszamy na lekcję muzealną „Ostrów miastem 3 religii”, której uczestnicy nie tylko poznają ważniejsze fakty historyczne, ale i uczą się dostrzegać ostrowskie zabytki związane z gminami wyznaniowymi.
https://www.mmow.pl/lekcje-muzealne/
