05/05/2024
...taka historia z moich poszukiwań Ś.P Pana Marcina Duchanowskiego, a relacja zięcia Ś.P Pana A. Procnera, co do wydarzeń 5 maja 1863 roku i śmierci płk. Fr. Nullo.
Wspomnienie naocznego świadka o generale Nullo.
„Kuryer Warszawski“ z d. i 5/XI r. z. umieścił przedruk notatki
z „Gazety polskiej“, notatki odnoszącej się do wspomnień z r. 1863 o Jenerale Franciszku Nullo, którego pamięć rodacy chcą uczcić wzniesieniem pomnika w Bergamo.
Jako naoczny świadek ówczesnych czasów i wypadków, podaję
kilka bliższych szczegółów, tyczących się osoby i pogrzebu jenerała F. Nulla.
Zwłoki jego złożono na cmentarzu w m. Olkuszu, uczczone skro-
mnym pogrzebem, odprowadzone przez towarzyszów broni i rodaków, którzy na barkach swych ponieśli trumnę. Okoliczności faktu śmierci nieodżałowanego bohatera wolności
F. Nulla były następujące: Dnia 5 maja 1863 r. (jak artykuł wymie-
nia), przybył oddział powstańców z okolicy Krakowskiej w szyku
uformowany: jako to strzelcy z dubeltówkami.... młodzież Krakowska w liczbie może około 600 towarzyszów pod dowództwem włocha, jenerała F. Nullo i 8 towarzyszów, włochów Garybaldczyków; oddział ten przeszedł szczęśliwie granicę i zdążył na noc do Krzykawy i Krzykawki pod Bolesławiem. Celem tego oddziału było zająć miasto Olkusz, albowiem stał tam książę jenerał Szachowskoj z batalionem strzelców.
Przy spotkaniu się z nieprzyjacielem, jenerał Nullo uszykował swój oddział strzelców w tyraljerkę.— Pozycyę miał dość odpowiednią: obok lasu, pagórki i wąwozy.— Jenerał Nullo był energicznym, czynnym niezmordowanie; objeżdżał wytyczną pozycyę.— Atak rozpoczął się wczas rano; wojsko rosyjskie stanęło o parę wiorst, ustawiwszy się do boju i z armatą. Około 10 g. nadciągał drugi batalion rosyjski z tyłu, od strony Sławkowa.
Jenerał Nullo miał w swym oddziale wielu niedoświadczonej
młodzieży; ci, na widok niebezpieczeństwa, uszli z placu boju, gdzie ich ustawiono,— w rozsypce do lasu, a jenerał Nullo, pozostawiony z garstką odważniejszych w przykrej pozycyi, niestety, ugodzony kulą dwukrotnie, spadł z konia.
Książe Szachowskoj, jako zwyciężca, powrócił do Olkusza, zabrawszy wielu do niewoli, pozostawiając trupy; inni zaś byli ścigani przez drugi batalion od strony Sławkowa w las, na moczary i w bagna nieprzebyte.
Zwłoki jenerała F. Nullo, pozostawione na placu boju, obrabowa-
no z ubioru aż do koszuli.— Towarzysze jego włoscy, Garybaldczyki, poddali się dobrowolnie i udali z prośbą do księcia Szachowskiego, aby raczył pozwolić ciało poległego pochować na cmentarzu w Olkuszu; prośba ich była przyjętą.
Moja osoba przyczyniła się do tego pogrzebu, gdyż udałem się
do Bolesławia i do rządcy tychże dóbr (pana Grundwalda), który, zabrawszy ciało z placu boju, złożył takowe chwilowo w stodole na boisku, przykrył je prześcieradłem i polecił zrobić trumnę. Miałem sposobność obejrzeć tę ofiarę walki za sprawę wolności. Był tylko w czerwonej koszulce z białym krzyżem, wyszytym na piersiach; otrzymał dwa strzały w piersi i bok, cięcie pałaszem w twarz, czyli policzek,i znaki od piki; budowa ciała nieboszczyka była wspaniała.
Na trzeci dzień przybyłem do miasta Olkusza, gdy miał się odbyć
pogrzeb. Wydany był rozkaz, aby drzwi domów były pozamykane na ulicach, przez które przechodzić miał orszak pogrzebowy na cmentarz,vzakazano również udziału osobom cywilnym. Ciało w trumnie przywiezione z Bolesławia, przez rynek nieśli towarzysze broni; jakkolwiek byli aresztowani, chwilowo uwolniono ich; pluton wojska ross., szedł przed i za trumną; na przodzie z krzyżem — posługacz kościelny. Z prawdziwem współczuciem byli mieszkańcy Olkusza, księża: proboszcz i kan. Ćwikliński, wikaryusz Kuczyński, prob, z Bolesławia Jeleń. Zwłoki nieboszczyka zostały pokropione przed złożeniem do grobu. Grób był urządzany na Cmentarzu prosto od bramy w dal na 50,
a może 60 kroków, ku stronie wschodniej na prawo. Później był na mogile umocowany krzyż i napis, jako nekrologia
ś. p. Franciszka Nullo, ale w krótkim czasie zaginął.
Może w pół roku potem byłem na cmentarzu, by oddać cześć i hołd zwłokom bohaterów za wolność, gdyż na tymże cmentarzu wkrótce złożono zwłoki teścia mego,
ś. p. Marcina Stanisława Duchanowskiego, byłego wojownika Napoleończyka z pod Samossiery i t. p. Grób teścia znajduje się tuż przy bramie wchodowej na lewej stronie— a na przeciw grobu ś. p. jenerała Franciszka Nullo w oddaleniu 5 0 — 60 kroków.
ALOJZY PROCNER.
W Żyrardowie d. 18/XI 1906 r.
') W śród głosów, jakie się ozwały pod wrażeniem wiadomości o zawiązaniu się w Bhergamo komitetu w celu uczczenia pamięci Franciszka Nullo, wyróżnia się list, nadesłany pod moim adresem z Żyrardowa, od naocznego świadka potyczki pod Krzykawką i pogrzebu w Olkuszu, cechami wiarogodności tak wybitnemi, że nadają mu one wartość dokumentu źródłowego. Składam przeto ów list w Redakcyi r,Przeglądu Historycznego“ do ogłoszenia na użytek badaczów powstania. 1863 roku.
TADEUSZ KORZON .
Przegląd Historyczny. T. IV, z. I.
