18/09/2026
Wczoraj obchodziliśmy 87. rocznicę inwazji sowieckiej na Polskę. W nawiązaniu do tej tragicznej rocznicy w dzisiejszym eksponacie tygodnia prezentujemy medal upamiętniający inwazję Związku Sowieckiego, dokonaną dnia 17 września 1939 roku.
Medal został wyemitowany w 1990 roku przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne (PTAiN). Obiekt zaprojektował polski rzeźbiarz i medalier Bohdan Chmielewski.
Na awersie medalu na pierwszym planie widać postać polskiego piechura z okresu kampanii wrześniowej z hełmem „Salamandra” na głowie. Wojskowy trzyma w rękach karabin, do pasa ma przypięty bagnet, a przez ramię przewieszony plecak. Za żołnierzem w tle widać sprzęt wojskowy Armii Czerwonej. Są to między innymi jadące czołgi oraz kilka przelatujących samolotów. Na awersie u góry wybita data: „17 WRZESIEŃ/1939”, pierwsze litery emitenta: „PTAIN”, inicjały projektanta medalu „BCH” oraz rok emisji: „1990”.
Na rewersie zaprezentowana została mapa Rzeczpospolitej z 1939 roku. Zaznaczono na niej przebiegającą granicę podziału państwa polskiego wyznaczoną przez dwóch najeźdźców: III Rzeszę i Związek Sowiecki. Na mapie ukazano dwa zwalone polskie słupy graniczne. Na ich miejscu stoją słupy agresorów: po lewej słup Niemiec hitlerowskich, zwieńczony swastyką oraz słup graniczny Związku Sowieckiego, który zwieńczony został gwiazdą z sierpem i młotem.
Inwazja sowiecka na Polskę nastąpiła w godzinach porannych 17 września 1939 roku. Na tereny wschodnich województw Rzeczypospolitej wkroczyło blisko 1 mln żołnierzy Armii Czerwonej, należących do Frontu Ukraińskiego oraz Frontu Białoruskiego. Agresja wschodniego sąsiada była następstwem tajnego protokołu paktu Ribbentrop-Mołotow podpisanego 23 sierpnia 1939 roku.
Rozkaz Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego wydany wieczorem 17 września nakazywał oddziałom Wojska Polskiego unikania walk z Armią Czerwoną. Polski wódz zalecał swoim żołnierzom cofanie się w kierunku Węgier i Rumunii i unikanie walki z Sowietami. Marszałek zalecał opór jedynie w przypadkach prób rozbrojenia lub utrudniania marszu przez czerwonoarmistów. Jednak wobec jawnej agresji ze strony wschodniego sąsiada, polskie oddziały w wielu miejscach zaczęły stawiać opór najeźdźcy. Obronę Kresów Wschodnich usiłowały wziąć na siebie jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP). Na Polesiu i Wołyniu grupa KOP dowodzona przez gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna stoczyła z Armią Czerwoną dwie duże bitwy: pod Szackiem (28-29 września) i Wytycznem (1 października). Na Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie walkę z Sowietami podjęły oddziały KOP "Iwieniec", "Głębokie" i "Krasne". Opór najeźdźcy ze wschodu stawiały też miasta: Wilno (18-19 września), Grodno (20-21 września) i Lwów. To ostatnie miasto walczyło przez 10 dni. Obrońcy Lwowa bronili go najpierw przed Wehrmachtem a następnie przed Sowietami. Ostatecznie dowódca obrony Lwowa gen. Władysław Langner skapitulował przed Armią Czerwoną 22 września 1939 roku. Walki z oddziałami sowieckimi toczył pod koniec września także gen. Franciszek Kleeberg dowodzący Samodzielną Grupą Operacyjną „Polesie”.
Działania oddziałów sowieckich na terenach Polski odznaczały się bezwzględnością. W wielu miejscach czerwonoarmiści dokonywali zbrodni na żołnierzach Wojska Polskiego, a także na ludności cywilnej. Do bestialskiego zachowania nieprzyjaciela doszło m. in. w Grodnie. Po kapitulacji miasta sowieccy żołnierze wymordowali 300 jego obrońców. Do zbrodni wojennych na wojskowych i cywilach dochodziło też w wielu innych miejscach na Kresach, m. in. w Rohatynie, Nowogródku Sarnach, Tarnopolu, Wołkowysku, Oszmianie, Świsłoczy, Mołodecznie i Kosowie Poleskim.
Kiedy działania wojenne w Polsce dobiegały końca, 28 września 1939 roku przedstawiciele III Rzeszy i Związku Sowieckiego podpisali „Traktat o Granicy i Przyjaźni”. Dwaj agresorzy podzielili się terenami państwa polskiego. Wspólnie ustalono niemiecko-sowiecką granicę, która miała przebiegać wzdłuż linii rzek San – Bug – Narew – Pisa. Sowieci zagarnęli wschodnią część II Rzeczypospolitej, obejmującą tereny o powierzchni ponad 190 tys. km². Zamieszkiwało je 13 milionów ludzi. Wydarzenia, które się rozegrały jesienią 1939 roku można określić mianem IV rozbioru Polski.
Warto też wspomnieć, że po 17 września 1939 roku w sowieckiej niewoli znalazło się około 40 mieszkańców przedwojennego powiatu myślenickiego. Byli wśród nich oficerowie Wojska Polskiego, a także funkcjonariusze Policji Państwowej czy Straży Granicznej. Osoby te kilka miesięcy później, w kwietniu i maju 1940 roku, zostaną zgładzone w Katyniu oraz innych miejscach na terenie Związku Sowieckiego.
Wyżej przedstawiony medal, znajdujący się w zbiorach Muzeum Niepodległości w Myślenicach, stanowi depozyt pana Piotra Gofronia.
W poście wykorzystano zdjęcia, na których widnieją:
1. Kolumny piechoty sowieckiej wkraczające do Polski 17 września 1939 r., źródło: Domena publiczna
2. Polscy jeńcy wzięci do niewoli przez Sowietów we wrześniu 1939 r., źródło: Domena publiczna
Andrzej Małysa