12/09/2026
Pomniki przyrody
Pomnikami przyrody ożywionej, w świetle polskiego prawa, możemy nazwać okazy drzew i krzewów, grupy drzew, aleje, zadrzewienia, źródła oraz wodospady. Do pomników przyrody nieożywionej zaliczymy głazy narzutowe, skały, jaskinie, skarpy, wywierzyska.
Dbanie o starodrzew oraz gatunki drzew wykazujące pewne osobliwe cechy wynika z chęci ochrony przyrody i dbałości o dziedzictwo kulturowe i trwa nieprzerwanie od setek lat. Już 100 lat temu badacz przyrody Śląska - Teodor Schube w 1928 r. w swoim dziele ,,Die wichtigsten Natur Denkmäler im Regierungsbezirk Breslau'' opisał pomniki przyrody w miejscowościach dzisiejszej Gminy Kąty Wrocławskie. Dowiedzieć się możemy dzięki temu jakie okazy były wówczas pomnikami przyrody. W ewidencji widniał już wtedy okazały platan w ogrodzie dworskim w Bogdaszowicach o obwodzie prawie 4 m. W Kamionnej przy moście nad Bystrzycą rósł dąb o obwodzie 4,9 m. W Skałce z kolei rosła w parku topola o obwodzie prawie 5 m. Zaś przy mostku koło młyna w Gałówku stał potężny dąb o obwodzie 4,5 m. W rejestrze znalazł się również rozłożysty dąb, tuż przy drodze z Samotworu, do Gałowa (dziś również uznany jest za pomnik przyrody).
Blisko Owczego Mostu (Schafbrücke) z Piotrowic do Sokolnik, wymienione było kilka dębów o obwodzie 4-5 m. Wymieniona została również grupa lip w ogrodzie browaru miejskiego oraz dęby na początku promenady leśnej w stronę Sośnicy.
Dziś sytuacja wygląda troszkę inaczej, zupełnie inne drzewa są uznane za pomniki przyrody. Wynika to z faktu, że niektóre z wymienionych drzew nie istnieją, bądź obumarły w przeciągu ostatnich 100 lat, a także zmiany granic administracyjnych (współczesna Gmina Kąty Wrocławskie, nie pokrywa się z dawnym Kreis Neumarkt). Do tej pory również nie znalazł się śmiałek, który sprawdziłby, czy pomniki wymienione przez Teodora Schube przetrwały do lat dzisiejszych.
Po roku 1945 spis pomników przyrody na tych terenach sporządzony został dopiero w 1979 r. z niego dowiadujemy się, że w ówczesnej gminie Kąty Wrocławskie jest 5 dębów jako pomniki przyrody (4 w Gniechowicach i 1 w Smolcu).
Sytuacja zmieniła się dopiero po 2024 r. kiedy to do grona pomników przyrody dołączyła Daglezja Zielona rosnąca w miejscowości Kamionna. Na początku 2025 r. dodanych zostało uchwałą rady gminy 13 drzew z inicjatywy Leśnictwa Kąty Wrocławskie. W kwietniu tego roku 4 dęby z Gniechowic, widniejące na spisie z 1979 r. zyskały imiona, zaś smolecki dąb znajdujący się przy szkole przestał być pomnikiem przyrody.
Na stronie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska dostępna jest mapa, na której pomniki przyrody w gminie Kąty Wrocławskie są naniesione.
Dziś w spisie widnieje 18 drzew uznanych za pomniki przyrody.
1) Dąb szypułkowy rosnący w Gniechowicach, o imieniu Gniewko;
2) Dąb szypułkowy rosnący w Gniechowicach, o imieniu Gabriel;
3) Dąb szypułkowy rosnący w Gniechowicach, o imieniu Gustaw;
4) Dąb szypułkowy rosnący w Gniechowicach, o imieniu Gwidon;
5) Dąb szypułkowy rosnący w Samotworze, o imieniu Andrzej;
6) Dąb szypułkowy rosnący w Skałce, o imieniu Skałek;
7) Dąb szypułkowy rosnący w Skałce, o imieniu Kątnik;
8 ) Dąb szypułkowy rosnący w Skałce o imieniu Bogdasz;
9) Dąb szypułkowy rosnący w Krzeptowie o imieniu, Krzeptek;
10) Wiąz szypułkowy rosnący w Krzeptowie o imieniu Smolczyk;
11) Dąb szypułkowy rosnący w Smolcu, o imieniu Kronos;
12) Dąb szypułkowy rosnący w Romnowie, o imieniu Bystry;
13) Dąb szypułkowy rosnący w Małkowicach, o imieniu Małkowiak;
14) Dąb szypułkowy rosnący w Sadowicach, o imieniu Leszek;
15) Dąb szypułkowy rosnący w Sadowicach, o imieniu Sadownik;
16) Dąb szypułkowy rosnący w Sadowicach, o imieniu Stróż;
17) Lipa drobnolistna rosnąca w Stoszycach o imieniu Strzegomirka;
18) Daglezja zielona rosnąca w Kamionnej o imieniu Emilia;
Większość drzew występujących jako pomniki przyrody znajduje się w dorzeczach rzek Strzegomki oraz Bystrzycy. Dwa drzewa znajdują się w dawnym parku dworskim w Gniechowicach, a także dwa w lesie na południowy zachód od tej wsi. Istnieją również dwa w Krzeptowie oraz jedno w Smolcu.
Fakt, że pomników przyrody jest tylko 18, nie świadczy o tym, że więcej starodrzewu na terenie naszej gminy nie ma. Starodrzew jest, mało tego, niektóre okazy nadają się na nadanie miana pomnika przyrody, ale często z praktycznego punktu widzenia pomnikami nie są. Na terenie gminy
znajdują się również potencjalne drzewa, które mogłyby stać się pomnikamiprzyrody i może w przyszłości uda się nadać im status pomnika przyrody.
Wiek drzew podaje się w przybliżeniu bazując na obwodzie drzewa mierzonym na wysokości 1,30 m. To obwód jest miarą drzewa bardziej rozpowszechnioną niż podawanie jego wieku. Te uznane za pomniki mają odpowiednio: Daglezja – 59 lat, Wiąz - około 244, Lipa - około 259, Dęby - od 320 do 450 lat. Co może oznaczać, że niektóre ,,pamiętają'' budowę murów miejskich w Kątach
Wrocławskich. Zapewne poszczególne okazy sadzone były przy okazji ważnych wydarzeń. Poszczególne tworzyły aleje w założeniach parkowych. Zaś inne przetrwały wyręby lasów jako pojedyncze zdrowe okazy wokół których sadzono nowe, młode drzewa.
Załączona mapa przedstawia przedwojenne pomniki przyrody zaznaczone ikonką z drzewem oraz współczesne pomniki przyrody zaznaczone ikonką z zieloną flagą.
