21/04/2026
Stojąc na cerkwisku w Lipiu, trudno nie spróbować wyobrazić sobie krajobrazu sprzed kilkudziesięciu lat – zarówno tego z pierwszej połowy XX wieku, jak i tego tak w sumie jeszcze nie odległego, sprzed niespełna pięciu dekad. Z wyniesienia, na którym usytuowana była świątynia, rozciąga się szeroka panorama doliny Mszanki (Mszaniec) – lewego dopływu Dniestru, należącego do zlewiska Morza Czarnego. W tej perspektywie krajobrazowej szczególnego znaczenia nabiera fakt współistnienia w krajobrazie dwóch niemal identycznych cerkwi – w Lipiu i pobliskim Bystrem. Ich sylwety, wpisane w łagodny układ wzgórz północnych Bieszczadów, stanowiły istotne dominanty, współtworząc spójną i wyraźnie zorganizowaną kompozycję krajobrazową.
Cerkiew w Lipiu, wzniesiona w 1900 roku jako greckokatolicka świątynia parafialna pw. Soboru Bogurodzicy, reprezentowała nurt tzw. ukraińskiego historyzmu w architekturze sakralnej przełomu XIX i XX wieku. Została zrealizowana według powtarzalnego projektu autorstwa Wasyla Nahirnego, jednego z czołowych architektów działających na obszarze Galicji w tym okresie. Po ustabilizowaniu się granicy w 1951 roku, po stronie polskiej pozostały trzy tego typu cerkwie: w Lutowiskach, Bystrem i Lipiu; bardzo podobna cerkiew znajdowała się również w Paniszczowie.
Po 1951 roku, w wyniku zmian demograficznych i wysiedleń ludności ukraińskiej, świątynia została opuszczona i ulegała stopniowej degradacji. W 1976 roku podjęto próbę jej adaptacji na kościół filialny (wykonano doraźne prace remontowe), jednak działania te nie doprowadziły do trwałego zabezpieczenia obiektu. Ostatecznie cerkiew uległa całkowitemu zniszczeniu w wyniku pożaru w nocy z 17 na 18 maja 1981 roku.
Z dawnego zespołu cerkiewnego zachowała się murowana dzwonnica-brama o charakterze parawanowym, datowana na przełom XIX i XX wieku. W trakcie pożaru zniszczeniu uległo jej drewniane zwieńczenie, natomiast przetrwał murowany korpus. W drugiej połowie XX wieku zamurowano pierwotną arkadę przejazdową, co wpłynęło na zmianę funkcji i percepcji obiektu.
W 2024 roku cerkwisko zostało poddane pracom konserwatorskim i rewitalizacyjnym w ramach projektu „Remont dawnego zespołu cerkiewnego pw. Soboru Bogurodzicy w Lipiu”, dofinansowanego ze środków Rządowego Programu Odbudowy Zabytków.
Cerkwisko zostało uporządkowane. Wyremontowano ruiny dzwonnicy: uzupełniono niezachowane fragmenty murów i wyprawy tynkarskiej, ściany pokryto pobiałą, zrekonstruowano drewniany dach kryty gontem. Fundamenty cerkwi zostały wyeksponowane, co umożliwia odczytanie historycznego układu przestrzennego założenia. Integralnym jego elementem pozostaje cmentarz przycerkiewny, na którym zachował się wartościowy zespół nagrobków reprezentujących tzw. kamieniarkę michniowiecką, jak również jedna z nielicznych kamiennych płyt nagrobnych, pochodząca zapewne z połowy XVII wieku. Niestety, w przeciwieństwie do analogicznej płyty w Chmielu, nie zachowała się inskrypcja epitafijna.
Dobry stan zachowania nagrobków jest efektem wieloletnich działań społecznych, prowadzonych m.in. w ramach obozów konserwatorskich „Nadsanie” w 1988 roku [ Stanisław Kryciński Szymon Modrzejewski ]
PS
Dziś przy dawnym wejściu do cerkwi znajduje się jurta, należąca do pobliskiej stadniny koni.
