28/04/2026
Początki paleobotaniki (1)
Fakt, że skamieniałości to uwięzione w skałach szczątki prehistorycznych zwierząt i roślin nikogo dzisiaj nie zaskakuje. Dinozaurami zafascynowane bywają już przecież przedszkolaki. Ci mali paleontolodzy często zadziwiają rozległą geologiczną wiedzą, której pozazdrościć im może niejeden dorosły. Natomiast to, że węgiel kamienny zbudowany jest z roślin, których skamieniałe fragmenty zawiera jest wiedzą zupełnie powszechną - zwłaszcza na Górnym Śląsku. Nie zawsze jednak tak było.
Antyczni filozofowie snuli przeróżne teorie mające na celu wyjaśnienie tego, w jaki sposób skamieniałości pojawiły się w skałach. Teofrast z Le**os, jeden z uczniów Arystotelesa, uważał na przykład, że skamieniałe ryby znalezione w Heraklei powstały z ikry, a proces ten miał następować w ziemi. Tadżycki uczony, Awicenna głosił w średniowieczu teorię, że skamieniałości powstały dzięki sile plastycznej, zaś neapolitański poeta Alessandro degli Alessandri uważał, że skamieniałe muszle w Kalabrii pojawiły się tam wskutek potopu, spowodowanego katastrofą. Współczesny mu Leonadro da Vinci zakładał już jednak, że czas geologiczny jest niezmiernie długi, a skamieniałości są pochodzenia organicznego.
Za pioniera palobotaniki uważa się Georga Antona Volkmanna, który w 1721 roku opublikował dzieło o wiele mówiącym tytule: Silesia Subterranea, Oder Schlesien mit seinen unterirrdischen Schätzen, Seltsamkeiten, welche dieses Land mit andern gemein, oder zuvoraus hat, als Edelen, und Unedelen, ohne und mit Figuren sich praesentirenden und seltsam gebildeten Steinen, auch ehemahls theils durch die allgemeinen, theils Particulair-Fluthen hieher verschwemmten, und durch die Versteinerung Krafft in und ausser den Steinen in Stein verwandelten Holz, Kräuter und Blumen, Früchten, Erd- und Wasser-Thieren, ingleichen Metallen, Mineralien, unterschiedlichen Arten, so wohl in der Medicin als Mechanic dienlicher Erde, Sauer- Heil- und Gesund-Brunnen und Bädern., Nebst vielen Abbildungen und Kupffern, (‘Śląsk Podziemny albo podziemne skarby i osobliwości Śląska, jakie kraj ten miał lub ma wspólne z innymi, typu kamienie szlachetne i nieszlachetne, kamienie figuralne bądź nie lub też kamienie dziwnie ukształtowane, wydobyte tutaj niegdyś przez wielkie lub lokalne powodzie, oraz drewno, zioła i kwiaty, owoce, zwierzęta ziemne i wodne przekształcone w kamień przez skamienienie sił w kamieniach i poza nimi, metale, minerały, różne rodzaje ziemi przydatne w medycynie i w mechanice, kwaśne, lecznicze i zdrowotne źródła oraz kąpiele, wyrażone na licznych ilustracjach i miedziorytach’.)
Szczególnie dużo miejsca w tym dziele autor poświęca szczątkom roślin karbońskich. Dla uczczenia wkładu Volkmanna w rozwój paleontologii od jego nazwiska nazwano karboński widłak (Lepidodendron volkmannianum) i karboński skrzyp (Volkmannia). Warto podkreślić, iż pomimo schematyczności rysunków, wynikającej z pionierskiego podejścia do tematu i przede wszystkim XVIII-wiecznej techniki druku, wiele cech morfologicznych przedstawione zostało na ilustracjach realistycznie i bardzo dokładnie.
Jak podkreślają autorzy wystąpienia, wygłoszonego w ramach Sympozjum Sekcji Paleobotanicznej Polskiego Towarzystwa Botanicznego w 2024 r.: „W realistyczny sposób przedstawiono też wygląd fragmentów skały ze skamieniałościami, zilustrowano przeciwlegle fragmenty okazu czy pokazano złuszczenie uwęgliny u sygilarii z grupy Rhytidolepis, co jest jedną z najstarszych ilustracji zwracających uwagę na tafonomiczny aspekt skamieniałości roślinnych.”
Źródło:
Krzywiec P., Florjan S., Arndt A., Kuleszo M., Wrona Gaj W., Wójcik Tabol P. (2024).
Pionier paleobotaniki Georg Anton Volkmann (1663–1721).
Sympozjum Sekcji Paleobotanicznej PTB.
