20/06/2026
Historia „Warfamy” w Dobrym Mieście (1945–1970)
Historia zakładu znanego później jako Warmińska Fabryka Maszyn Rolniczych „Warfama” zaczyna się jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej. W Dobrym Mieście działała wówczas niemiecka fabryka maszyn rolniczych Ermländische Maschinenfabrik „Manenhütte”, należąca do Otto Stargardta. Był to zakład o profilu rolniczo-przemysłowym, typowy dla regionu Warmii, który w czasie wojny nie został całkowicie zniszczony, jednak utracił znaczną część wyposażenia, ponieważ najcenniejsze maszyny zostały wywiezione.
Po 1945 roku teren dawnej fabryki został przejęty przez polskie władze i włączony do państwowego systemu przemysłu. Początkowo panował tam duży chaos organizacyjny, a zakład nie prowadził jeszcze regularnej produkcji. Przełom nastąpił 1 listopada 1945 roku, kiedy obiekt został formalnie przekazany Bydgoskiemu Zjednoczeniu Przemysłu Maszyn Rolniczych. Ten moment uznaje się za symboliczny początek przyszłej „Warfamy”. Pierwszym kierownikiem administracyjnym był Władysław Dąbrowski, a w 1946 roku funkcję pierwszego dyrektora naczelnego objął inżynier Stefan Otfinowski. Wśród pierwszych pracowników znaleźli się między innymi Anastazy Einszporn, Władysław Muranko oraz Mikołaj Sawicki. W tym okresie zakład bardziej przypominał warsztat naprawczy niż fabrykę przemysłową, ponieważ zajmowano się głównie remontami i przygotowywaniem maszyn do ponownego uruchomienia.
W 1947 roku rozpoczęła się pierwsza, jeszcze bardzo ograniczona produkcja. Wytwarzano przede wszystkim młocarnie „Jutrzenka” oraz proste wialnie i narzędzia rolnicze. Pierwsza seria obejmowała zaledwie kilkadziesiąt sztuk, co jednak stanowiło symboliczny początek działalności produkcyjnej. W kolejnych latach zakład stopniowo się rozwijał i zaczął zdobywać pierwsze doświadczenia przemysłowe. W 1948 roku zaprezentowano maszyny na targach w Olsztynie oraz na Wystawie Ziem Odzyskanych we Wrocławiu, gdzie pokazano między innymi młocarnie MSC-5 oraz „Jutrzenkę”. W tym samym okresie zakład otrzymał dyplom uznania, co potwierdzało jego rosnące znaczenie.
W 1949 roku produkcja osiągnęła już kilkaset maszyn rocznie, a zatrudnienie wzrosło do około 150 osób. Wytwarzano wówczas młocarnie „Jutrzenka”, M50-6 oraz wialnie GS-2. Był to moment, w którym zakład przestał być eksperymentalnym warsztatem, a zaczął funkcjonować jako realna jednostka produkcyjna.
Na początku lat 50. nastąpił bardzo szybki rozwój. Zakład rozszerzył produkcję o kolejne urządzenia, takie jak młynki MZ-1, sortowniki SOZ-24 oraz kolejne typy wialni. W latach 1950–1955 wyprodukowano około 38 tysięcy maszyn rolniczych, co było ogromnym wzrostem w porównaniu z wcześniejszym okresem. W tym czasie zaczęło także rosnąć zatrudnienie, a w mieście pojawiały się pierwsze budynki mieszkalne dla pracowników. W 1955 roku nastąpiło ważne wydarzenie – zakład otrzymał nazwę Warmińska Fabryka Maszyn Rolniczych „WARFAMA”, co symbolicznie zakończyło etap małego zakładu i rozpoczęło historię rozpoznawalnej fabryki.
Druga połowa lat 50. przyniosła modernizację produkcji oraz pierwsze kontakty zagraniczne. Wytwarzano wówczas bardziej zaawansowane maszyny, takie jak młocarnie MSC-6A i MSC-7 oraz wialnie GS-2A i WRM-1. Zakład rozpoczął także eksport maszyn, między innymi do krajów bloku wschodniego. W 1959 roku powstała przyzakładowa szkoła zawodowa, która miała zapewnić wykwalifikowaną kadrę dla rozwijającej się fabryki. W tym okresie zatrudnienie wynosiło już ponad 800 osób.
Na początku lat 60. „Warfama” zaczęła przypominać duży zakład przemysłowy. Powstawały nowe hale produkcyjne, takie jak spawalnia, montażownia oraz ekspedycja, a także infrastruktura socjalna obejmująca przedszkole i hotel robotniczy. W 1962 roku dyrektorem został mgr inż. Władysław Rachwał, który odegrał kluczową rolę w dalszej rozbudowie zakładu. W tym czasie liczba pracowników przekroczyła 1000 osób, a produkcja osiągnęła bardzo wysoką wartość. Rozwijało się również zaplecze socjalne – pracownicy mieli do dyspozycji przychodnię, świetlicę, autobus zakładowy „San” oraz ośrodek wypoczynkowy nad jeziorem Limajno.
W połowie lat 60. rozpoczęto największą inwestycję w historii zakładu – budowę nowego kompleksu przemysłowego „za torami”. W tym czasie rozwijano również nowe technologie i prototypy, w tym ładowacze „Tur” oraz „Cyklop”. Zakład współpracował z uczelniami w Olsztynie i Gdańsku, co wspierało proces modernizacji. W 1967 roku zatrudnienie zbliżało się do tysiąca pracowników, a szkoła zawodowa kształciła już około 500 uczniów.
Końcówka lat 60. była okresem wejścia „Warfamy” do wielkiego przemysłu. W 1968 roku ładowacz TUR-1 z Ursusem C-335 zdobył złoty medal na targach w Lipsku, a maszyny zakładu były prezentowane również w Paryżu i Genewie. Powstała wówczas ogromna hala „A” o powierzchni 20 000 m², a zatrudnienie przekroczyło 1000 osób. W 1969 roku zakończono główną rozbudowę zakładu, tworząc nowoczesną infrastrukturę produkcyjną, magazynową i transportową. W 1970 roku oficjalnie uruchomiono rozbudowany kompleks fabryczny, a „Warfama” stała się dużym przedsiębiorstwem przemysłowym i eksportowym, znanym nie tylko w Polsce, ale również za granicą.
W latach 1945–1970 zakład przeszedł więc pełną transformację: od zniszczonej powojennej fabryki i warsztatu naprawczego, przez dynamicznie rozwijający się zakład produkcji młocarń, aż po nowoczesne przedsiębiorstwo przemysłowe eksportujące maszyny rolnicze na rynki zagraniczne.
Źródła: Kazimierz Sołłohub, Dzieje Dobrego Miasta (lata 1945-79 cz.2)
Obrazek: Archiwum Skansenu Miejskiego w Dobrym Mieście
