28/05/2026
20e editie Maritime Industry
Het Maas Binnenvaartmuseum Maasbracht is op 2 t/m 4 juni aanwezig bij de vakbeurs voor de binnenvaart, de Maritime Industry in Gorinchem.
Twintig jaar Maritime Industry. Twintig jaar ontmoetingen, innovaties, samenwerkingen, vooruitgang en bovenal: een sector die nooit stilstaat. In 2026 viert de vakbeurs voor de binnenvaart haar jubileumeditie, voor scheepsbouwers, rederijen, schippers, (toe)leveranciers, innovators en beleidsmakers die samen werken aan de toekomst van het varen. Bent u actief in de binnenvaart? Dan is Maritime Industry 2026 dé plek waar u moet zijn.
Speciaal voor deze gelegenheid schreef Dick Zuidhoorn op zijn geheel eigen wijze het volgend stuk over stoom:
DE BALLEN VAN DE GOUVERNEUR
Door Dick Zuidhoorn
Mij bereikte het verzoek om in het kader van de Maritieme Beurs in Gorkum (op di.2/wo.3/do.4 juni) een leuk verhaal over stoom te schrijven. Omdat dit zou passen in de overgang van windenergie naar het stoomtijdperk, dat ongeveer een eeuw lang stand hield van eind 18e eeuw met de verbeterde stoommachine van James Watt tot eind 19e eeuw met de komst van de Ottomotor gevolgd door de dieselmotor.
Maar hoe schrijf ik nou een leuk verhaal over stoom? Ik doe een poging.
Het is 1968. Ik ben dan 19 jaar.
Op de zeevaartschool in Vlissingen hebben we les van de heer Kodde, een charismatisch man van middelbare leeftijd, oerdegelijk, uit een zwaar Gereformeerd gezin uit Zoutelande, een kustdorpje enkele kilometers verderop. Van hem krijgen we theorieles in motoren en stoommachines.
Ondanks zijn keurige afkomst schiet de heer Kodde toch een keer op een leuke manier uit zijn slof. Hij behandelt de centrifugaal regulateur van een stoommachine. Zo’n regulateur is een stoomklep met ronddraaiende door die stoommachine aangedreven kogelvormige gewichten waarmee het toerental van de stoommachine kan worden ingesteld. Wordt het toerental te hoog, dan doet de centrifugaalkracht de gewichten verder spreiden, waardoor deze de stoomklep doen knijpen en het toerental van de machine afneemt, totdat het toerental de ingestelde waarde bereikt en misschien wel te laag wordt, waardoor de stoomklep door de ronddraaiende gewichten gedwongen wordt weer een stukje meer te openen. Zo lang de stoommachine in bedrijf is wordt haar toerental geregeld en bewaakt door zo'n regulateur.
En nu kom het: regulateur heet in het Engels vertaald ‘governer’.
De heer Kodde vraagt ons quasi serieus of wij weten hoe zulke gewichten ook wel genoemd worden. Natúúrlijk weten wij dat niet.
“Wel heren, aan boord worden dit ‘de ballen van de gouverneur’ genoemd.”
“De ballen van de gouverneur?”
“Jazeker, de B-A-L-L-E-N van de gouverneur.”
Die meneer Kodde toch! Slaat die even kwink!
Het is ergens rond 2010, als mijn aandacht tijdens de Maasbrachter havendagen aan de Havenstraat wordt getrokken door een in werking zijnd model stoomgemaal, bediend door een paar dames. Grappig dat er ook dames bestaan met interesse voor het stoomgebeuren. Dat zie je toch niet veel. Ik krijg uitgebreid voorlichting over de werking van het geheel, waarbij het me wel opvalt dat beide dames gezien hun gedrag 'van een andere kunne' zullen kunnen zijn, maar zeker weten doe je dat nooit in zo'n korte tijd. Maar ik ben ik niet als ik geen balletje durf op te gooien, dus doe ik dat wél.
"Dank jullie wel voor de uitleg. Maar ik heb een vraag. Weet u hoe die gewichten van die centrifugaal regelaar ook wel worden genoemd?"
Beide dames schudden hun hoofd.
"Wel dames, aan boord van zeeschepen worden dit ook wel de ballen van de gouverneur genoemd."
Waarop ik met ontzette blikken word weggekeken, terwijl ik het zo goed heb bedoeld. Tóch?
