22/10/2026
📜 Τα «Αγαλματάκια» του Βύρωνα: ένα μνημείο που τίμησε τον μόχθο και γνώρισε την εγκατάλειψη.
Στις 18 Μαΐου 1956, στην τότε πλατεία Αναλήψεως του Βύρωνα, αποκαλύφθηκε ένα από τα πιο πρωτότυπα και τολμηρά μνημεία της μεταπολεμικής Αθήνας. Ήταν το περίφημο «Ηρώον της Εργασίας», ή αλλιώς το «Μνημείο της Δουλειάς», που οι Βυρωνιώτες αγάπησαν και γνώρισαν απλά ως τα «Αγαλματάκια». 🏗️👷♂️
Ο γλύπτης Κώστας Κλουβάτος δεν ακολούθησε τον συνηθισμένο δρόμο των ανδριάντων και των ηρώων που στέκουν ακίνητοι πάνω σε βάθρα. Δημιούργησε ένα «μνημείο με ζωντανή μιλιά», όπως εύστοχα το χαρακτήρισε η ποιήτρια και κριτικός τέχνης Ελένη Βακαλό. Ένα μνημείο αφιερωμένο όχι σε στρατηλάτες και βασιλιάδες, αλλά στον ανώνυμο εργάτη, στον άνθρωπο του μόχθου, στον πρόσφυγα που έχτισε ξανά τη ζωή του από τα ερείπια της Μικρασιατικής Καταστροφής. 🛠️🏠
Το εντυπωσιακό σύμπλεγμα αποτελούνταν από τρεις μπρούτζινες μορφές, έναν χτίστη, έναν μαραγκό και έναν σιδερά, τοποθετημένους πάνω σε διαφορετικά επίπεδα μιας συμβολικής οικοδομής. Γύρω τους αναπτύσσονταν σκαλωσιές, τοιχοδομές, φρίζες και πυλώνες, αποδίδοντας την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας. 🔨⚒️
Αναπόσπαστο μέρος του μνημείου ήταν και οι τέσσερις ανάγλυφες μπρούτζινες παραστάσεις με τους χαρακτηριστικούς τίτλους «Ευδαιμονία», «Καταστροφή», «Προσφυγιά» και «Αποκατάσταση». Μέσα από αυτές ξεδιπλωνόταν ολόκληρη η πορεία του Μικρασιατικού Ελληνισμού: από την ευημερία στις αλησμόνητες πατρίδες, στον ξεριζωμό και τελικά στην αναγέννηση μέσα στην Ελλάδα. 🕊️🏛️
Το έργο χρηματοδοτήθηκε από τον Σμυρνιό ευεργέτη Μιχάλη Λάσκαρη, ο οποίος θέλησε να τιμήσει τόσο τον εργαζόμενο άνθρωπο όσο και τη μνήμη του δικού του πατέρα. Η επιγραφή που συνόδευε το μνημείο έγραφε:
«ΑΦΙΕΡΟΥΤΑΙ ΣΤΟΝ ΤΙΜΙΟ ΜΟΧΘΟ ΤΟΥ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΜΟΥ».
Κι όμως, αυτό το μοναδικό έργο τέχνης δεν έμελλε να έχει την τύχη που του άξιζε.
Κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας θεωρήθηκε από ορισμένους «ανεπιθύμητο» εξαιτίας του κοινωνικού και προσφυγικού συμβολισμού του. Απομακρύνθηκε από την πλατεία Αναλήψεως και οδηγήθηκε στην εγκατάλειψη. Οι τέσσερις ανάγλυφες μπρούτζινες παραστάσεις μεταφέρθηκαν σε δημοτικό χώρο και χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και ως δομικό υλικό για εγκαταστάσεις της καθαριότητας του Δήμου. 😔
Το 1974 η εφημερίδα «ΑΥΓΗ» κατήγγειλε δημόσια την καταστροφή μεγάλου μέρους του μνημείου, δημοσιεύοντας συγκλονιστικές φωτογραφίες από τις ζημιές που είχε υποστεί. Την ίδια στιγμή υπενθύμιζε ότι επρόκειτο για ένα έργο αφιερωμένο στους Μικρασιάτες πρόσφυγες και στον κόσμο της εργασίας, ένα έργο που θα έπρεπε να αποτελεί κόσμημα του Βύρωνα και όχι θύμα αδιαφορίας. 📰
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, τα «Αγαλματάκια» ανασύρθηκαν από τις αποθήκες και μεταφέρθηκαν στο Άλσος της Αγίας Τριάδας. Όμως οι φθορές συνεχίστηκαν. Χάθηκαν εργαλεία, ακρωτηριάστηκαν τμήματα των μορφών και οι τέσσερις ιστορικές ανάγλυφες παραστάσεις χάθηκαν οριστικά. Μόνο φωτογραφίες διασώζουν πλέον την εικόνα τους. 📸
Tο σύμπλεγμα επανατοποθετήθηκε, οριστικά πια, στην Πλατεία Δ. Βαρουτίδη (πρώην Αναλήψεως).Οι καταστροφές βέβαια δεν αποκαταστάθηκαν και οι εντοιχισμένες τέσσερις ανάγλυφες παραστάσεις χάθηκαν οριστικά. Βρίσκεται εκεί, κουβαλώντας πάνω του όχι μόνο τη μνήμη των χαμένων πατρίδων και του εργατικού μόχθου, αλλά και τα σημάδια της δικής του περιπετειώδους διαδρομής μέσα στον χρόνο.
Τα «Αγαλματάκια» δεν είναι απλώς ένα γλυπτό σύνολο. Είναι ένα κομμάτι της ψυχής του Βύρωνα. Είναι η ιστορία των προσφύγων που δημιούργησαν ξανά τη ζωή τους. Είναι η ιστορία των ανθρώπων που έχτισαν σπίτια, γειτονιές και ελπίδες με τα χέρια τους. Και ίσως γι' αυτό εξακολουθούν να στέκουν εκεί, πληγωμένα αλλά όρθια, θυμίζοντάς μας ότι η μνήμη δεν γκρεμίζεται. ❤️🏛️
Ακολουθούν αυτούσια τα κείμενα των σχετικών άρθρων των εφημερίδων ΕΛΕΥΕΘΕΡΙΑ και Η ΑΥΓΗ :
📚Πηγή Τεκμηρίου : ΤΟ ΗΡΩΟΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, 2η σελίδα του φύλλου της 08.06.1956.
«Η ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΙΣ
ΤΟ ΗΡΩΟΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
ΕΝΑ ΜΝΗΜΕΙΟ ΣΤΗΝ ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΤΟΥ ΒΥΡΩΝΟΣ.
Στον τόπο μας τα μνημεία δεν αφθονούν, θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε πώς είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Πράγματι, ἂν εἶχαμε τὴν περιέργεια να περιεργαστούμε λίγο την πολιτεία μας, θα διαπιστώναμε πως ἂν εξαιρέσουμε το χώρο του Ζαππείου, τη λεωφόρο των Ηρώων στο Πάρκο, το συγκρότημα Βιβλιοθήκη Πανεπιστήμιο – Ακαδημία καὶ ἐλάχιστες πλατείες, σχεδόν πουθενὰ ἀλλοῦ στὴν Αθήνα δὲ θὰ μπορέσουμε να συναντήσουμε έστω καὶ τὸ παραμικρό ἀγαλματάκι, ἐκτὸς βέβαια ἀπὸ… τὸ Α ́ Νεκροταφείο!... Αν επιμέναμε να μάθουμε καὶ τὰ ὀνόματα των καλλιτεχνών που δημιούργησαν τὰ ἔργα αυτά θα διαπιστώναμε επίσης πώς τά περισσότερα έχουν γίνει ἀπὸ τοὺς πρώτους γλύπτες της βασιλείας του Γεωργίου Α ́. Οι διαπιστώσεις αυτές είναι θλιβερές, γιατί αυτοί που κυβερνούν μια χώρα με τέτοια περίλαμπρη γλυπτική παράδοση, θα έπρεπε νὰ εἶχαν συναισθανθῆ πώς φέρνουν και ορισμένες ευθύνες. Ανεξάρτητα ἀπὸ τὴν έλλειψη αισθητικής καλλιέπειας που δείχνει ή σχεδόν ἀνυπαρξία γλυπτών σὲ μιὰ ὁλόκληρη πόλη. Η γύμνια αυτή δίνει επίσης τη σφαλερή εντύπωση πὼς δὲν ὑπάρχει νεοελληνική γλυπτική. Και θέλω να γίνω πιστευτός, πώς ή παρατήρηση δεν είναι δική μου, ἀλλὰ ξένου συναδέλφου που επισκέφθηκε τελευταία τὸν τόπο μας. Μέσα στις τεράστιες δαπάνες που γίνονται γιὰ τὴν ὁδοποιία καὶ τὴ διαμόρφωση ώρισμένων χώρων της πρωτεύουσας, διερωτώμαι γιατί ὥς τώρα κανένα σοφό μυαλὸ ἀπ' αὐτά ποὺ ἐκπονοῦν τὰ σχέδια δὲ σκέφτηκε να περικόψη ένα ελάχιστο ποσοστό (θὰ ἀρκοῦσαν 2-3.000) για να στηθούν και μερικά αγάλματα που θα στόλιζαν τους γυμνούς χώρους καὶ θὰ ἔδιναν, ἂν μή τι άλλο, κάποια ξεκούραση και χαρά στο μάτι. Με τον τρόπον αὐτόν θα υπήρχε ή δυνατότητα ν' αναπτυχθοῦν καὶ νὰ ζήσουν οι περισσότεροι γλύπτες μας καὶ νὰ δημιουργήσουν έργα για ζωντανοὺς καὶ ὄχι μονάχα για πεθαμένους, ὅπως γίνεται ως τώρα. Θὰ εἶχα ἀκόμα πολλὰ νὰ προσθέσω στο κεφάλαιο αὐτὸ καὶ γιὰ τὴν εὐθύνη που φέρουν επίσης οι τωρινοί μας οικοδόμοι.
Ελπίζω όμως νὰ ἐπανέλθω στο ζωτικό αυτό ζήτημα πολύ σύντομα,
Στις σκέψεις αὐτὲς μὲ ὡδήγησε μια εργασία που έχει επιτελεσθή χωρίς πολύ θόρυβο και δίχως τυμπανοκρουσίες. Είναι ένα απέριττο μνημείο, ένα πραγματικό μνημείο, που έχει στηθῆ σὲ μιὰ μικρή πλατεία στο συνοικισμὸ τοῦ Βύρωνα. Όχι βέβαια με καμμιά κρατική πρωτοβουλία. Ένας ἁπλός άνθρωπος, ἕνας ἀπὸ τοὺς πολλούς ξενητεμένους Έλληνες που ζούν χρόνια τώρα στην Αμερική, συνέλαβε την ίδέα. Ο Μιχάλης Λάσκαρις γυρίζοντας στον τόπο του θέλησε νὰ τιμήση τη μνήμη του πατέρα του όχι στήνοντας ἕνα ἐπιτάφιο μνημείο, μὰ ἕνα ἔργο που θα θύμιζε στα μάτια του κόσμου το μόχθο της δουλειάς. Γιατί ὁ πατέρας του, μετά ἀπὸ τὴ μικρασιατική καταστροφή, σὰν ἐργάτης ξανάρχισε τη ζωή του κ' έκτισε εκεί στο Βύρωνα ολόκληρη συνοικία. Το μνημείο συνεπώς που θα ορθωνόταν έπρεπε να είναι ένας ζωντανός ύμνος γιὰ τοὺς ἄγνωστους εκείνους που συμβάλλουν στο χτίσιμο τῆς ἑστίας τοῦ ἀνθρώπου, συγχρόνως όμως να θυμίζη και την τραγωδία μιας ολόκληρης γενιάς που ξεριζωμένη ἀπὸ τὰ χώματά της, ήρθε στην Ελλάδα και της έδωσε μαζί με την αγάπη της καινούργιο αίμα.
Ένας νεαρός καλλιτέχνης, ο Κώστας Κλουβάτος, ανέλαβε τη δύσκολη μεταφορά τῆς ἰδέας σε γλυπτική πραγματικότητα. Και κατώρθωσε - παρ' όλες τις λεπτομερειακές αδυναμίες που μπορεί να παρουσιάζη ένα τέτοιο σύνολο – να ξεφύγη ἀπὸ τὰ συνηθισμένα, ανιαρά ταφικά μνημεία καὶ νὰ δώση ένα πρωτότυπο έργο. Τα προβλήματα που είχε ν' αντιμετωπίση ήταν πολύπλοκα. Εφόσον δὲν ἐπρόκειτο ν' ακολουθήση την καθιερωμένη αντίληψη του μετωπικού ή περίοπτου στατικού πάντως μνημείου, ἀλλὰ νὰ δώση την αναπαράσταση της ζωής και ειδικά ένα συγκεκριμένο θέμα διάφορες φάσεις ἀπὸ τὴν ἀνοικοδόμηση ἑνὸς σπιτιοῦ, ἔπρεπε νὰ διαλέξη γιὰ τὶς φιγούρες στάσεις σε κίνηση, συγχρόνως όμως νὰ ἀποφύγη καὶ τὴ συγκέντρωσή τους. Η διαμόρφωση του χώρου, εξάλλου, έπρεπε νὰ εἶναι τέτοια ώστε να μπορή με ευχέρεια και κάποια οικειότητα νὰ τὸ πλησιάζη κανείς, νὰ εἶναι ορατὸ ἀπ' ὅλες τις πλευρές και νὰ μὴ μειώνεται ἡ ἀξία του απ' όποιοδήποτε μέρος της πλατείας κι' ἂν τὸ κυττάζωμε. Συγχρόνως έπρεπε σ' ὅλη αὐτὴ εἰκόνα, ποὺ ξεκινοῦσε ἀπὸ τὴν πιὸ ἄμεση πραγματικότητα, να ἀναχθῆ σὲ ιδέα, σε σύμβολο.
Ο νεαρός γλύπτης προσπάθησε να αντιμετωπίση τὰ πολλαπλά αυτά προβλήματα με διάφορες λύσεις, κατά κανόνα επιτυχείς, μερικές φορές λιγώτερο πετυχημένες. Διαρρύθμισε το χώρο της πλατείας σηκώνοντας ένα μεγάλο μέρος τῆς ἐπιφάνειάς της, ώστε να σχηματίζη ένα φυσικό πλακόστρωτο βάθρο. Στη μέση περίπου του βάθρου αὐτοῦ, τοποθέτησε μέσα σε ένα άνετο τριγωνικό χώρο τα διάφορα στοιχεία γλυπτικά καὶ ἀρχιτεκτονικά που συγκροτούν το μνημείο: στις τρεῖς γωνιές ἕνα χτίστη, ἕνα σιδερά κ ̓ ἕνα μαραγκό στη μια πλευρά. Ένα αρχινισμένο τοίχο που φέρει τέσσερις ἀνάγλυφες παραστάσεις και συνεχίζεται μὲ μιὰ πόρτα, σε δυο άλλες πλευρές συνδέονται μὲ τὴν πρώτη μὲ μιὰ σκαλωσιά. Το σύνολο δημιουργεί, μὲ ὡρισμένες νοητές προεκτάσεις, ένα πυραμιδοειδές σχήμα.
Η σύλληψη της Ιδέας αὐτῆς έχει κάτι το μεγαλειώδες. γιατί έγινε μια πρωτότυπη προσπάθεια ὥστε τὸ μνημειακό στοιχείο να λάβη μια προέκταση σε επιφάνεια καὶ νὰ σπάση συγχρόνως ή στατικότητα με την κίνηση που δημιουργούν οι στάσεις των εργατῶν καὶ τὸ παιγνίδισμα του κενού χώρου ή της σκαλωσιάς μὲ τὸ χτισμένο μέρος. Συγχρόνως, το μνημείο γίνεται πιο προσιτό, πιο οἰκεῖο. Ψυχολογικὰ δὲν ὑπάρχει απόσταση ανάμεσα στο θεατή καὶ τὸν πλαστικό κόσμο του γλύπτη. ἀλλὰ καὶ ἡ διάταξη είναι τέτοια ώστε να μπορή κανείς άνετα να κυκλοφορά «μέσα» στο μνημεῖο καὶ νὰ παρακολουθή, θα έλεγα, τη δουλειά του κάθε εργάτη.
Οι τρεις χάλκινες φιγούρες, γερές και καλοστημένες. Έχουν αποδοθή με απλοποιημένες φόρμες, τονίζοντας κυρίως τα χέρια που δουλεύουν και τα πόδια που στηλώνονται. Το ανάγλυφο, που κοσμεί σε σχήμα ορίζας το ένα μέρος του τοίχου, διηγείται σε τέσσερις συνεχόμενες εικόνες, την ξέννοιαστη ζωή στη Μικρασία, τὸ δράμα της καταστροφής και της προσφυγιάς καὶ τὴν ἀνοικοδόμηση και έγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα. Είναι άξια κάθε επαίνου ή προσπάθεια του Κλουβάτου που με τόση αγάπη, σκέψη καὶ καλλιτεχνική αντίληψη μπόρεσε να διεκπεραίωση το δύσκολο και επίπονο αυτό έργο. Είναι όμως άξιος θαυμασμού καὶ εὐγνωμοσύνης ὁ Μιχ. Λάσκαρις, που χάρισε στον τόπο μας ένα τέτοιο μνημείο. Ας ευχηθούμε ή τέτοια γεναιόδωρη χειρονομία να χρησιμεύση σὰν παράδειγμα καὶ νὰ βρῆ μιμητές, γιατί πράξεις με τέτοια πνοή, δεν ἐξυψώνουν μονάχα αὐτὸν ποὺ τις πραγματοποιεῖ, ἀλλὰ δίνουν θάρρος και στους συνανθρώπους του.
ΤΩΝΗΣ Π. ΣΠΗΤΕΡΗΣ».
📚Πηγή Τεκμηρίου : ΞΗΛΩΣΑΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΚΛΟΥΒΑΤΟΥ. Εφημερίδα Η ΑΥΓΗ, 2η σελίδα του φύλλου της 24.10.1974.
«ΚΑΙ ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ «ΕΙΡΗΝΗΣ» ΤΟΥ ΜΑΚΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ «ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ» ΤΟΥ ΤΑΣΣΟΥ
Ξήλωσαν μικρασιατικό μνημεῖο τοῦ Κλουβάτου!
ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΝΑΛΗΨΕΩΣ
ΣΤΗ ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΒΥΡΩΝΑ.
ΜΕ ΑΡΙΘΜΟ απόφασης 311)1970 το Δημοτικό Συμβούλιο του Βύρωνα, μὲ τὸν διορισμένο δήμαρχο Χριστόφορο Λιάσκα καὶ τὸν ἀντιδήμαρχο Γρυλλάκη Μανούσο, ξήλωσε ἀπ' τὴν πλατεία Αναλήψεως τοῦ συνοικισμοῦ Βύρωνα το Μνημεῖο ποὺ ἔστεκε ἐκεῖ ἀπὸ τὸ 1955 καὶ ποὺ ἦταν ἀφιερωμένο στους Μικρασιάτες πρόσφυγες.
ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ έφτιαξε ο γλύπτης Κώστας Κλουβάτος μὲ δαπάνες τοῦ Ἑλληνοαμερικανού γουνέμπορου στο Σικάγο Κλήμη Λάσκαρη απ' τη Σμύρνη. Αποτελούσε σύνθεση από τρία χάλκινα αγάλματα ἕνα Σιδηρουργό, ἕνα Ξυλουργό, ἕνα Κτίστη καὶ ἀπὸ τέσσερεις παραστάσεις ἀναγλύφες ποὺ ἀπεικόνιζαν τη δραστηριότητα του Ελληνισμοῦ τῆς Μικράς Ασίας πρὶν ἀπὸ τὴν καταστροφή, σε συνέχεια τὰ πάθη τους, το διώξιμό τους, την καταστροφή τους, τον ερχομό τους ύστερα στην Ελλάδα καὶ τὴν ἐγκατάστασή τους. Πίσω από τα ἀγάλματα καὶ τὰ ἀνάγλυφα υπήρχε μια σκαλωσιά από σφυρήλατο καὶ τόξα καὶ σὲ μάρμαρο ἐπάνω γραμμένοι οι ωραίοι στίχοι τοῦ Παλαμᾶ:
Καὶ τῶν Πατρίδων ἡ ψυχὴ είμαστε ἐμεῖς πού ζούμε
Ἐμεῖς ποὺ ἀναπολούμε
Η απόφαση για το ξήλωμα στηρίστηκε (;) σε ένα υπόμνημα
ὁρισμένων κατοίκων της περιοχῆς. που ζητούσαν να μεταφερθεῖ ἀλλοῦ τὸ μνημεῖο. Διότι ἀπὸ τὸ μνημείο... εμποδιζόταν η κοινωνική τους επαφή, ἡ ψυχαγωγία τους καὶ τὰ παιδιά τους δεν μπορούσαν να παίξουν. Τὸ ὑπόμνημα αυτὸ ὁ κ. Γρυλλάκης εύρε δικαιότατο ''ομοφώνως'', μὲ ἄλλους ἐννέα συμβούλους του Δήμου. Και η Νομαρχία Αττικής μὲ ἀριθμὸ ἀπό φάσης 58508 /69 ενέκρινε την εἰσήγηση του Δήμου γιὰ τὸ ξήλωμα καὶ μὲ σκοπὸ νὰ ἐξωραΐστεί ἡ πλατεία καὶ νὰ γίνει επέκταση λεωφορειακής γραμμής. Η πλατεία βέβαια καταστράφηκε, στο μέρος ποὺ ἦταν τὸ μνημεῖο, λεωφορειακή γραμμή δὲν ἔγινε καὶ ἄλλο υπόμνημα ἀπὸ τοὺς κατοίκους δὲν προέκυψε... Είτε γιατὶ ἡ πλατεία δὲν ἐξωραΐστηκε, εἴτε γιατί δὲν ἔγινε λεωφορειακὴ γραμμή... Η πρωτοβουλία τῶν κατοίκων φαίνεται σταμάτησε ως τὴν καταστροφή... Καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ποὺ συστήθηκε ἀπ ̓ τὸ ὑπουργεῖο Εσωτερικῶν μὲ ἀριθμὸ ἀπό φασης 1313)13/2/70 γιὰ τὴν διαμόρφωση τῆς πλατείας, ἡ ὁποία απαρτιζόταν ἀπὸ τοὺς κ.κ. Ευάγγελο Καλκετενίδη προϊστάμένο τεχνικῆς ὑπηρεσίας, ̓Ανδρέα Βρεττό ἀρχιτέκτονα της Νομάρχίας Αττικής, Νικόλαο Περαντινό γλύπτη διευθυντή Αρχαιολογικού Μουσείου ̓Αθηνῶν καὶ Γεώργιο Ματαράγκα ἐκπρόσωπο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος, σταμάτησε φαίνεται κι' αύτὴ ὡς τὴν μεταφορά...
Στα 1955 ὁ τότε δήμαρχος τοῦ Βύρωνα Άγγελος Κωνσταντιλιέρης διάβασε στο Συμβούλιο μια ἐπιστολὴ τῆς Ελένης Γκέκα, θυγατέρας τοῦ Κλήμη Λάσκαρι στὴν ὁποία ἔλεγε πώς ὁ πατέρας της δωρίζει στο Δήμο Βύρωνα μνημείο για τους Μικρασιάτες. Καὶ πῶς στὴν περίπτωση που ο Δήμος μιὰ μέρα θελήσει την κατεδάφιση του μνημείου ἢ τὴν πομάκρυνσή του ἀπὸ τὴν πλατεία ̓Αναλήψεως, αὐτὸ θὰ θεωρηθεῖ παράβαση τοῦ ὅρου τῆς δωρεάς και τὸ μνημεῖο ἐπιστρέφεται στὸν δωρητή.
Το μνημείο βέβαια κατεδαφήστηκε πρὶν ἀπὸ τρία χρόνια περίπου καὶ μεταφέρθηκε, ένα μέρος αὐτοῦ, σὲ ἄλλο τόπο, στὸ ἀλσύλιο της Αγίας Τριάδας που παραμένει ἀκόμα αδιαμόρφωτο για νὰ δοθεῖ στοὺς Βυρωνιώτες. Και στὸν δωρητὴ στάλθηκε μιὰ ἐπιστολὴ «γνωστοποίησις» 20.1.71 και ἀπ' ὅ,τι με πληροφόρησε ή κόρη του ὁ πατέρας της καταφθάνει προσεχῶς στὴν ̓Αθήνα καὶ θὰ διαμαρτυρηθεί στο Δήμο γιὰ τὴν καταστροφὴ καὶ ἱεροσυλία που έγινε στην δωρεά του καὶ γιὰ την παράβαση τῶν ὅρων τοῦ συμβολέου τῆς δωρεάς. Τα τρία ἀγάλματα ὁ κτίστης, ὁ σιδηρουργός, ὁ μαραγκός, ξηλώθηκαν ἀπ' τις μαρμάρινες βάσεις τους και κυριολεκτικά φυτεύτηκαν όπως διακρίνεται και στις φωτογραφίες, μέσα στο τσιμέντο, καὶ φυλακίστηκαν στὸ συρματοπλεγμένο καὶ μια μαντρογυρισμένο αλσύλλιο. Οἱ ἀνάγλυφες παραστάσεις καὶ ἡ σκαλωσιὰ ἀποθηκεύτηκαν (;) στο γκαράζ όπως μᾶς εἶπαν τοῦ Δήμου. Σε ποια κατάσταση κανεὶς δὲν γνωρίζει. Γιὰ τὰ ἀγάλματα υπάρχουν οι φωτογραφίες. Καὶ τώρα ἕνα μέρος ἀπὸ τὸ σκεπτικό τῆς ἀπόφασης, χωρίς σχόλια...
«Η όλη σκηνογραφική διάταξης τῶν συνθετικών στοιχείων τοῦ καλλιτεχνικού έργου καλύπτει ολόκληρον τὴν ὠφέλιμον ἐπιφάνειαν τῆς πλατείας, ἀποκλείουσα οὕτω πᾶσαν ἐλευθέραν λειτουργίαν ταύτης. Ήτοι της κοινωνικής επαφῆς τῶν κατοίκων, τῆς ψυχαγωγικῆς ἀποστολῆς καὶ τῆς δυνατότητος πρὸς παιδιάς. Γενικώτερον ἡ ἐπιτροπή παρατηρεί ότι, λόγω τῆς ἀλλαγῆς ἥτις ἐπῆλθεν εἰς τὴν χωροταξίαν τῆς πλατείας διὰ τῆς ἐμφανίσεως πολυορόφων κτισμάτων πέριξ ταύτης ἡ ὅλη σκηνογραφική σύνθεσις εὑρίσκεται ἐκτὸς κλίματος του περιβάλλοντος χώρου καὶ ἀσυμβίβαστος πρὸς τὴν διαμορφωθείσαν νέαν πολεοδομικὴν ἀρχιτεκτονικήν του τόπου».
Αὐτὰ καὶ μερικὰ ἀκόμα. Όταν πρὶν ἀπὸ 24 χρόνια έπεσε στην αντίληψή μου το ξήλωμα καὶ ἡ καταστροφή αυτού του άξιου καλλιτεχνικοῦ ἔργου και πήγα να ρωτήσω στο Δήμο γιατί, και κανεὶς δὲν ἤξερε νὰ μοῦ ἀπαντήσει ἀνέλαβαν νὰ μοῦ ἀπαντήσουν οι τοίχοι... του Δημαρχείου: «ΕΧΕ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙ ΚΑ ΧΕΡΙΑ».
Καὶ σὲ μιὰ κορνίζα:
Απρίλη ελευθερωτή, θεμελιωτή
Ειρηνευτή, νεεοπαναστάτη.
Η άγιά σου 21 σου εἶναι Θεοδοσμένη.
Η Θεία Δίκη. Ώ θείε Απρίλη, ̓Αξίωσες Σωτήρες τα ηρωικά παιδιά σου.
Καὶ σὲ ἄλλη κορνίζει επίσης:
'Οταν ὑπομένης πᾶσαν ἀταξίαν, πᾶσαν ἀνωμαλίαν, πᾶσαν ἀπροσεξίαν, εἰς τόπον καὶ χρόνον, πᾶσαν ἐνόχλησιν, αὐτὸ εἶναι ΝΙΚΗ.
Εκ της Πνευματικής υποθήκης τοῦ ἀειμνήστου Βασιλέως τῶν Ελλήνων Γεωργίου Β ́.
(Κωνσταντίνε, γιατί αργείς Βρὲ παιδί μου ναρθείς;).
Υ.Γ.: Δὲν ξέρω, ἀλλὰ λέτε νὰ ὑπῆρξε στὴν ἑπταετία γενική εντολή «ξηλώστε καὶ σπάστε ὅλα τὰ ἄξια ἔργα τέχνης; Καὶ ἀφήστε μονάχα τὸν Ιωάννη Μεταξᾶ;». Τούτη ή περίπτωση είναι η τρίτη κατά σειρά που γράφεται στην «ΑΥΓΗ» καὶ ἀπ ̓ ὅ,τι πληροφορούμαι κι' ἄλλες ἐφημερίδες θὰ ἀποκαλύψουν κα ἄλλες καταστροφές.
ΜΗΤΣΟΣ ΚΑΣΟΛΑΣ»
📚Πηγή Τεκμηρίων :
• ΤΟ ΗΡΩΟΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, 2η σελίδα του φύλλου της 08.06.1956.
• ΞΗΛΩΣΑΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΚΛΟΥΒΑΤΟΥ. Εφημερίδα Η ΑΥΓΗ, 2η σελίδα του φύλλου της 24.10.1974.
Από το Αρχείο των «Ψηφιακών Συλλογών της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων».
📝Ψηφιακή Επεξεργασία Εικόνας και σχολιασμός : Μιχαήλ Γ. Τοπούζης.