30/05/2026
Spyros Pavlides:
29 Μαΐου «Η Πόλις εάλω» (1453), «Εύσειστος» Κρήτη (1508).
Αποσπάσματα από το νέο βιβλίο των εκδόσεων Οσελότος 2026:
Σπύρος Παυλίδης
«Ημέρες τρόμου στη Μεσόγειο»
Αφήγημα για σεισμούς, τσουνάμι και ηφαίστεια
Ιστορικό μυθιστόρημα ή μια σκληρή πραγματικότητα;
Κεφ.14. Κρήτη 1508, ακόμη μια καταστροφή του Χάνδακα (Ηράκλειο) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Στις 29 Μαΐου, την αποφράδα ημέρα της ρωμιοσύνης, του 1508 στην Κρήτη έγινε ένας ακόμη σεισμός από τους σφοδρότερους στην ιστορία της Μεγαλονήσου, με σημαντικές καταστροφές σ’ όλο το νησί. Πάλι χτύπησε τον Χάνδακα και αυτή τη φορά και την Ιεράπετρα. Ξέσπασε στην ανατολική Κρήτη, ενώ η δυτική επλήγη λιγότερο. Στη δυτική μεγαλόνησο κυρίως οι πόλεις των Χανίων και του Ρεθύμνου είχαν σοβαρές συνέπειες. Ένα φαινόμενο που επαναλαμβάνεται συχνά στην Κρήτη. Μια φορά πλήττεται η ανατολική πλευρά μανιασμένα και την επόμενη η δυτική και όλη μαζί η Κρήτη υποφέρει. Η δόνηση έγινε αισθητή σχεδόν σε όλα τα νησιά του Αιγαίου, αλλά και στη Ζάκυνθο, την Κύπρο και τα παράλια της Μικράς Ασίας. . . . Η περιγραφή του Ενετού Δούκα της Κρήτης Ιερώνυμου Δονάτου, που έζησε τα γεγονότα του 1508, σε δραματική επιστολή προς τον φίλο του Πέτρο Κονταρηνό, αναφέρει αναλυτικά και με συγκλονιστικό τρόπο, ενάμισι μήνα μετά τον σεισμό, τα γεγονότα που έζησε, ενώ συνεχίζονταν ακόμη οι φοβερές δονήσεις: «Ο σεισμός στον Χάνδακα έκανε τα σπίτια να κουνιούνται σαν πλοία στη φουρτούνα»! . . .
Στον Χάνδακα ελάχιστα σπίτια έμειναν κατοικήσιμα, ενώ κατέρρευσαν πολλές εκκλησίες και ιδιαίτερα όλα τα καμπαναριά της πόλης. Κτίρια που υπέστησαν μεγάλες καταστροφές ήταν ο ναός του Αγίου Τίτου, η Βασιλική του Αγίου Μάρκου, το Παλάτι του Δούκα, που βρισκόταν απέναντι από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, στη σημερινή πλατεία Λιονταριών, η εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου, στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται το αρχαιολογικό μουσείο, ο ναός του Αγίου Σωτήρος, το Βαλιδέ Τζαμί και άλλα κτίρια. Σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων: «Ολόκληρος η νήσος συνεκλονίσθη από ισχυρόν σεισμόν. Σημαντικός αριθμός οικιών και εκκλησιών κατέρρευσαν. Αι ζημίαι είναι τεράστιαι. Εφονεύθησαν πολλοί ευγενείς και άνθρωποι όλων των τάξεων. Την πρώτην ημέραν εξήχθησαν τετρακόσια πτώματα από τα ερείπια. . . Όλα τα ανάκτορα κατέρρευσαν. Αι οχυρώσεις, πάντως, της πόλεως δεν υπέστησαν πολλάς ζημίας. Αι εκκλησίαι και τα μοναστήρια κατεστράφησαν, ως επί το πλείστον. Ολόκληρος ο πληθυσμός κατέφυγεν εις την ύπαιθρον».
Τέσσερα χρόνια μετά, ο πρεσβευτής της Βενετίας στην Αίγυπτο Domenico Trevisan, επισκέφτηκε την Κρήτη και περιγράφει στο Χρονικό του: «Πρέπει να είχε κάποτε πολύ όμορφα σπίτια ο Χάνδαξ. Τώρα είναι ερείπια εξαιτίας του σεισμού . . . Βλέποντάς τα θλίβεται η ψυχή σου, όπως όταν σεργιανίζεις στη Ρώμη. Ελάχιστες κατοικίες έχουν επισκευαστεί. Όλα τα σπίτια της πολιτείας και των προαστίων είναι χαλάσματα, εκτός από τρία. Χάθηκαν πεντακόσιες ψυχές. Ο Θεός να προστατεύει τη Χριστιανοσύνη κι όλες τις πολιτείες της» ... «Ο Χάνδαξ είναι εξαιρετικά πολιτισμένη πολιτεία. Οι κάτοικοι ευγενικοί και καλοντυμένοι».
Υπάρχουν επίσης ποιήματα που γράφηκαν με αφορμή αυτό το συγκλονιστικό γεγονός, τα οποία μας δίνουν πληροφορίες όχι μόνο για τον σεισμό, αλλά και για την πρωτεύουσα της Κρήτης στις αρχές του 16ου αιώνα, τους δρόμους και τις πλατείες της, τα κτίριά της και τις καταστροφές που υπέστησαν. Σπάνια, έχουν γραφεί και δημοτικά τραγούδια για τους σεισμούς. Ένα τέτοιο διασώζεται και αναφέρεται στον μεγάλο σεισμό του 1508 στην Κρήτη:
«Ακόµη πολλοί βρίσκονται ‘ς τσοι πέτρες πλακωµένοι
ποιος θα τσοι βγάλει από ‘κει πού ‘τον οι µ’ αύροι ξένοι.
Και την ψυχή οι βαρειόµοιροι έχασαν τη Δευτέρα
µαύρ’ ήτονε και θλιβερή γι’ αυτούς εκείν’ η µέρα.
Μάνα, κύρη δεν έχουνε κι αδέλφια να τους κλάψουν
να πα να τσοι ξεχώσουνε ’ ς το µνήµα να τσοι θάψουν
ο ξένος όπου κι αν βρεθεί, ζώντας κι αποθαµένος
από µακρά τού φαίνεται, πως είναι µαύρος ξένος.» (*)
----------------------------------------------------------------------
(*) (Από Γ. Κ. Σπυριδάκης 1939: «Το άσμα του σεισμού της Κρήτης»)
Σιμόπουλος, Κ. (1972) «Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα» Τόμος Α’ 333 μ.Χ. - 1700, βλ. και https://www.pancreta.gr/localnews.php?p=4820 ). Παπαζάχος & Παπαζάχου (2003) Οι Σεισμοί της Ελλάδος. . ., Ambraseys (2009), Earthquakes in the Mediteranean . . . Papadopoulos G. (2011) A Seismic History of Crete: Earthquakes and Tsunamis, 2000 BC-AD 2010. Athens: Ocelotos
Άποψη του Χάνδακα στα 1486, πριν την καταστροφή, σε δημιουργία του Ολλανδού Bernhard von Breydenbach (1440- 1497), Bibliothèque nationale de France (Από «Χανιώτικα Νέα»