Żydzi w Prusach Wschodnich

12/08/2026

Prosimy, pomóżcie nam sprowadzić panią Puhn z powrotem do Kłajpedy!
Chcemy przywrócić wizerunek pani Elli Puhn w formie muralu dokładnie w tym samym miejscu na Starym Mieście, gdzie w 1935 roku zostało zrobione to zdjęcie — autorstwa fotografa Leo Balka, którego prace będą prezentowane na wystawie w sąsiednim Muzeum Historii Małej Litwy, która rozpocznie się we wrześniu 2026 roku. Prosimy, pomóżcie nam zrealizować ten projekt! Jesteśmy wdzięczni za każdą darowiznę; nasze stowarzyszenie potrzebuje na ten projekt 2 900 EUR — darowizny można odliczyć od podatku w Niemczech.
Wszystkie dalsze szczegóły tutaj:
https://jewsineastprussia.de/bringing-ms-puhn-back-to-memel/

Please help us bring Mrs. Puhn back to Klaipėda!
We want to restore Mrs. Ella Puhn as a mural to the exact spot in the Old Town where this photo was taken in 1935—by photographer Leo Balk, whose pictures will be featured in an exhibition next door at the Museum of the History of Lithuania Minor starting in September 2026. Please help us make this project a reality! We appreciate every donation; our association needs 2,900 EUR for this project—donations are tax-deductible in Germany.
All further details here:
https://jewsineastprussia.de/bringing-ms-puhn-back-to-memel/

12/08/2026

Co ten wpis (z regionu Wrocławia) ma wspólnego z Prusami Wschodnimi?
Stąd, z miejscowości Kempen (w języku niemieckim), pochodził uczony rabin Meir Leibush ben Yehiel Michel Wisser (1809–1879), znany również jako Malbim. W latach 1875–1879 Malbim pełnił funkcję rabina w tak zwanej synagodze rosyjskiej w Królewcu. W tym czasie kilkakrotnie odwiedzał również talmudystów w Memelu. Zob. nasz artykuł z 2021 r.

12/08/2026

Obecnie odnowiony, zob. również wpis autorstwa Wirtualny Sztetl / Portal Muzeum POLIN

11/08/2026

Zdjęcia przedstawiające życie żydowskie w Memelu na cmentarzu żydowskim w Kłajpedzie.
Niewielka delegacja uczestników tegorocznej akcji „Aktion Sühnezeichen” na Litwie odwiedziła niedawno otwartą wystawę plenerową poświęconą wyjątkowej historii cmentarza w okresie przedwojennym i powojennym.
Zdjęcia umieszczone na drzewach opowiadają historię osobistości, działań grupowych oraz budynków związanych z życiem żydowskim w okolicach Kłajpedy. Nowe tablice, odsłonięte betonowe fundamenty instalacji zakłócającej sygnał oraz wystawione nagrobki i kamienie pamiątkowe kształtują otoczenie obecnej siedziby gminy żydowskiej w Kłajpedzie.
Wcześniej uczestnicy, którzy poświęcili część swoich letnich wakacji na tę znaczącą akcję wolontariacką, spędzili tydzień w Kelme i odwiedzili stolicę – Wilno. W ten sposób poznali współczesną Litwę z jej burzliwą historią, tradycjami i specjałami kulinarnymi.

11/08/2026

Walter Lichtenstein przed swoją fabryką likierów w Braniewie.

Walter Lichtenstein (ur. 12.03.1868 r. w Królewcu – zm. 1.11.937). Przedsiębiorca, radny miejski i właściciel znanej w mieście wytwórni likierów, członek loży masońskiej Bruno zum Doppelkreuz. Był wychowany w rodzinie protestanckiego pastora, przeszedł na protestantyzm i był w pełni zasymilowany z niemieckim społeczeństwem, w okresie III Rzeszy stał się ofiarą antysemickich prześladowań. Nie wytrzymawszy narastającej nagonki, 1 listopada 1937 roku popełnił samobójstwo. Dom i fabryka Lichtensteina nie przetrwały wojny. Stały przy Fließstraße 1, na rogu obecnych ulic Waskiej i ob. ul. Łącznikowej. Po śmierci Lichtensteina właścicielem posesji, zapewne w ramach tzw. „aryzacji”, został przedsiębiorca transportowy Bernhard Wittpahl. Wojnę przeżyli obaj synowie Waltera, chociaż byli dyskryminowani jako tzw. mieszańcy. Starszy z nich, Ernst, był wykładowcą uniwersyteckim, filozofem i pedagogiem.

22/07/2026

Mohel i handlarz drewnem
Pochodzący ze Słucka handlarz drewnem Isserlin (1835–1911) osiedlił się w Prostkenie w latach 60. XIX wieku. Jego najstarszy syn, Jonas Isserlin, był kupcem w Królewcu, a najmłodszy syn, Marcus Max (ur. 1874), studiował medycynę na Uniwersytecie Alberta i stał się znanym balneologiem.
W nekrologu opublikowanym w gazecie „Israelit” z dnia 19 października 1911 r. uhonorowano Issera Joshuę Isserlina za jego pobożność oraz pochodzenie z „bardzo szanowanej rodziny żydowskiej”: „Na granicy rosyjskiej – mieszkał on w Prostken w Prusach Wschodnich – niemal przysłowiowa była jego, można by rzec, przesadna uczciwość w życiu biznesowym. Jednak R. Isser Isserlin […] stał się chyba najbardziej znany dzięki swojej działalności jako mohel, ponieważ na około 7000 dzieci nałożył pieczęć judaizmu. Gdy tylko na ulicach Królewca pojawiała się imponująca postać R. Issera […] z falującą, śnieżnobiałą brodą, od razu wiadomo było, że tego dnia odbędzie się obrzezanie.”

21/07/2026

Jeszcze w tym tygodniu rozpoczniemy dwa kolejne pokazy naszych wystaw podróżujących w kolejnych miejscowościach. Może macie te miejsca na wakacyjnym szlaku?

W środę, w 84. rocznicę rozpoczęcia przez Niemców akcji likwidacyjnej getta warszawskiego, zapraszamy do Zamościa, gdzie w Wielkiej Synagodze zaprezentujemy naszą wystawę „Jedno wiem, mam zginąć” poświęconą historii zagłady Żydów polskich. Spotkanie 22 lipca o godz. 18:00 poprowadzi Klara Jackl z Muzeum POLIN, autorka wystawy 👉 https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/z/17-zamosc/120-aktualnosci/198536-zamosc-wystawa-muzeum-polin-jedno-wiem-mam-zginac-w-centrum-synagoga

Za współorganizację wystawy w Zamościu dziękujemy Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego!

W piątek 24 lipca o godz. 18:00 zapraszamy do synagogi w Orli, gdzie w ramach Festiwalu Kultury Żydowskiej „Szalom mimo wszystko” otwarta zostanie wystawa podróżująca „Miasteczko. Życie żydowskie w przedwojennej Polsce” 👉 https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/o/682-orla/120-aktualnosci/198537-orla-wystawa-miasteczko-w-synagodze

Realizacja ekspozycji w Orli nie byłaby możliwa bez pomocy opiekuna synagogi, laureata Nagrody POLIN 2025, Marka Chmielewskiego oraz Fundacji EDM.
__________________
Projekt jest finansowany przez mieszkańców Norwegii i budżet krajowy w ramach projektu Żydowskie Dziedzictwo Kulturowe.

18/07/2026

Dom Mendelsohna, historyczną Bet Taharę, odwiedził w tym tygodniu Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich.