12/08/2026
Chełmno (nad Wisłą) to historyczne miasto w województwie kujawsko-pomorskim, stolica ziemi chełmińskiej, które odegrało istotną rolę we wczesnych dziejach państwa polskiego oraz w relacjach z Zakonem Krzyżackim.
Początki wiążą się z grodem na Górze św. Wawrzyńca (w okolicach Kałdusa) – jednym z ważniejszych ośrodków wczesnopiastowskich już od X/XI wieku. Leżał na skrzyżowaniu szlaków handlowych i pełnił funkcję kasztelanii obejmującej ziemię chełmińską, nadgraniczny obszar wobec Prus. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1065 roku.
W 1228 roku książę Konrad I Mazowiecki nadał ziemię chełmińską Krzyżakom. Zakon założył nowe miasto, a 28 grudnia 1233 roku Chełmno (wraz z Toruniem) otrzymało prawa miejskie – tzw. prawo chełmińskie. Stało się ono wzorem dla lokacji setek miast i wsi (m.in. Warszawy, Gdańska czy Torunia). W latach 1230–1250 Chełmno było głównym ośrodkiem i siedzibą komturii zakonu.
W czasach Władysława Łokietka ziemia chełmińska pozostawała pod władzą Krzyżaków. W ramach wojen polsko-krzyżackich król przeprowadził wyprawy na te tereny (ok. 1329–1331). Wsparty sojusznikami (m.in. Litwą) pustoszył okolicę, próbował zdobywać zamki (m.in. w Kowalewie Pomorskim i Lipienku) i zawarł rozejm pod Lipienkiem. Były to działania odwetowe za najazdy zakonu na Kujawy i inne ziemie polskie.
Po wojnach polsko-krzyżackich, na mocy II pokoju toruńskiego (1466), Chełmno wróciło do Korony jako część Prus Królewskich i stało się stolicą województwa chełmińskiego. Do I rozbioru (1772) pozostawało w granicach Polski; w 1920 roku powróciło do odrodzonej Rzeczypospolitej.
Do dziś zachował się średniowieczny układ urbanistyczny z dużym rynkiem i murami. Miasto jest też znane z roli w historii prawa miejskiego.