09/05/2026
VÌ SAO KHÔNG THỂ VẬN HÀNH THỊ TRƯỜNG THỨ CẤP NẾU THIẾU CÁC TỔ CHỨC QUẢN LÝ TẬP THỂ QUYỀN?
Trong nền kinh tế sáng tạo hiện đại, quyền tác giả không còn đơn thuần là một công cụ pháp lý để cấm sao chép lậu, mà đã trở thành một loại tài sản có khả năng lưu thông, giao dịch và tạo ra dòng tiền liên tục thông qua hoạt động cấp phép.
Tuy nhiên, để thị trường cấp phép này vận hành được trên quy mô lớn, thế giới đã phải hình thành một thiết chế đặc biệt: Collective Management Organizations (CMOs) - các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả. Nếu coi thị trường thứ cấp là “hệ tuần hoàn” của nền kinh tế bản quyền, thì CMOs chính là “hệ thống hạ tầng tài chính” giúp toàn bộ dòng tiền bản quyền được lưu thông.
Vì sao thị trường thứ cấp không thể vận hành nếu thiếu CMO?
Hãy thử hình dung một nền tảng số, một trường đại học, một doanh nghiệp truyền thông hay một thư viện muốn sử dụng hàng triệu tác phẩm khác nhau, về mặt lý thuyết, họ phải:
• Tìm từng tác giả,
• Đàm phán từng hợp đồng,
• Xác minh từng quyền,
• Thanh toán cho từng chủ sở hữu.
Điều này gần như bất khả thi, theo Tổ chức SHTT thế giới - WIPO, quản lý quyền cá nhân không còn thực tế trong môi trường khai thác số quy mô lớn. Chính vì vậy, các tổ chức dân dự như CMOs ra đời để:
• Đại diện tập thể cho tác giả,
• Cấp phép sử dụng,
• Thu tiền bản quyền,
• Phân phối doanh thu,
• Giám sát việc sử dụng tác phẩm,
• Kết nối dữ liệu quyền trên phạm vi quốc tế.
Nói cách khác, CMOs biến một thị trường không thể giao dịch thành một thị trường có thể vận hành hiệu quả. CMOs chính là nền móng của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu, hiện nay, mạng lưới CMOs toàn cầu do điều phối đã gồm:
• Hơn 228 tổ chức quản lý tập thể quyền,
• Hoạt động tại 111 quốc gia,
• Đại diện cho hơn 5 triệu nhà sáng tạo trên toàn thế giới.
Theo Báo cáo Global Collections Report 2025 của CISAC - Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc:
• Tổng doanh thu bản quyền do các CMOs thu và phân phối toàn cầu đạt gần 14 tỷ EUR trong năm 2024;
• Tăng hơn 65% trong vòng 10 năm;
• Riêng doanh thu từ môi trường số đã vượt 5 tỷ EUR.
Đây là một dữ liệu cực kỳ quan trọng, nó cho thấy giá trị lớn nhất của nền kinh tế sáng tạo hiện đại không còn nằm ở việc bán hàng trên kệ, mà nằm ở hệ thống cấp phép và khai thác quyền thứ cấp. Spotify, Netflix, YouTube, TikTok hay Kindle sẽ không thể tồn tại nếu thiếu hệ thống licensing tập thể do các CMOs vận hành phía sau.
CMOs giúp giảm xâm phạm bản quyền như thế nào? Một nghịch lý thú vị là: các quốc gia có hệ thống quản lý tập thể quyền phát triển mạnh thường lại có tỷ lệ vi phạm bản quyền thấp hơn, nhu cầu sử dụng bất hợp pháp sẽ giảm xuống. Lý do rất đơn giản:
• Việc tiếp cận nội dung hợp pháp trở nên dễ dàng,
• Chi phí licensing hợp lý,
• Thủ tục cấp phép đơn giản,
• Doanh nghiệp có thể “mua quyền sử dụng” nhanh chóng,
Theo WIPO, vai trò lớn nhất của CMOs không chỉ là thu tiền bản quyền, mà là “facilitating rights clearance” - tức tạo cơ chế cấp phép thuận tiện cho xã hội, đây chính là chìa khóa để phát triển thị trường thứ cấp. Một doanh nghiệp sẽ không muốn vi phạm nếu:
• Họ có thể liên hệ và mua giấy phép dễ dàng,
• Chi phí hợp lý,
• Dữ liệu minh bạch,
• Và rủi ro pháp lý được kiểm soát.
CMOs đang trở thành hạ tầng dữ liệu của nền kinh tế số. Trong thời đại AI và nội dung số, CMOs không còn chỉ là đơn vị cấp phép và thu tiền bản quyền, họ đang trở thành:
• Trung tâm dữ liệu quyền,
• Hạ tầng xác thực tác phẩm,
• Hệ thống metadata toàn cầu,
• Và nền tảng giao dịch tài sản trí tuệ.
WIPO hiện đã triển khai hệ thống nhằm giúp các CMOs liên thông dữ liệu quốc tế, đồng bộ thông tin tác phẩm, tác giả và dòng tiền bản quyền xuyên biên giới. Điều này cực kỳ quan trọng trong kỷ nguyên AI, nơi mà:
• Hàng tỷ dữ liệu sáng tạo đang bị khai thác,
• Tác phẩm liên tục được tái sử dụng,
• Và việc truy vết quyền sở hữu trở thành bài toán sống còn.
Thực chất khi AI càng phát triển thì vai trò của CMOs càng lớn bởi AI không thể vận hành hợp pháp nếu thiếu:
• Dữ liệu quyền rõ ràng,
• Cơ chế licensing tự động,
• Và hệ thống phân phối doanh thu minh bạch cho tác giả.
Việt Nam đang thiếu gì? Việt Nam hiện đã có một số tổ chức quản lý tập thể quyền trong các lĩnh vực: âm nhạc, văn học, ghi âm, điện ảnh truyền hình, biểu diễn và quyền sao chép. Tuy nhiên, quy mô thị trường thứ cấp vẫn còn rất nhỏ so với tiềm năng. Nguyên nhân lớn nhất không nằm ở pháp luật, mà ở:
• Dữ liệu quyền còn phân tán,
• Thiếu hệ thống licensing số hóa,
• Chưa hình thành thói quen mua quyền sử dụng,
• Chưa có cơ chế khai thác quyền quy mô lớn cho giáo dục, thư viện, AI, doanh nghiệp và nền tảng số.
Trong khi đó, tại các quốc gia phát triển, CMOs hoạt động rất hiệu quả như một “ngân hàng bản quyền” trong việc:
• Cấp phép hàng loạt,
• Thu - phân phối tiền bản quyền tự động,
• Đối soát dữ liệu thời gian thực,
• Kết nối xuyên biên giới.
Vai trò của CMOs Việt Nam trong tương lai: Trong bối cảnh Việt Nam chuyển đổi số mạnh mẽ, các tổ chức quản lý quyền tập thể có thể đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc:
• Xây dựng thị trường thứ cấp,
• Hình thành cơ chế licensing tập trung,
• Số hóa dữ liệu tác phẩm, di sản,
• Xây dựng các nền tảng quản lý quyền bằng công nghệ blockchain, AI, metadata,
• Xác thực quyền sở hữu, xác thực giữ liệu đầu vào cho sàn tài sản số,
• Và phát triển hệ sinh thái giao dịch tài sản IP.
Nếu được đầu tư đúng hướng, CMOs tại Việt Nam sẽ không chỉ là đơn vị cấp phép và thu tiền bản quyền, mà có thể trở thành:
• Hạ tầng định danh, xác thực tài sản trí tuệ.
• Hạ tầng giao dịch của nền kinh tế sáng tạo,
• Cầu nối giữa Nhà nước - Tác giả - Doanh nghiệp,
• Và nền móng cho thị trường tài sản trí tuệ số trong tương lai.
Nói cách khác, muốn giảm tình trạng vi phạm bản quyền một cách bền vững, Việt Nam không thể chỉ tập trung vào xử phạt, mà điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ sinh thái cấp phép đủ mạnh với trung tâm của hệ sinh thái đó chính là các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả - CMOs.
PKT
P/s: Bài sau sẽ về chủ đề CMOs và tầm quan trọng trong hợp tác quốc tế.