30/05/2026
Tạp chí danh tiếng “La Gazette Drouot” của Trung tâm đấu giá Drouot-Paris, số 21 ngày 29/5/2026, vừa dành hai trang báo đẹp cho cuốn sách “Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tài liệu, lưu trữ và báo chí“ của tôi.
Tác giả Anne Doridou-Heim đã viết về công trình này bằng những lời lẽ hết sức ưu ái và tinh tế, khiến tôi vừa xúc động sâu sắc vừa vô cùng hãnh diện.
Dưới đây là bản dịch sang tiếng Việt, xin giới thiệu đến các bạn :
“Nam Sơn, nghệ sĩ và người truyền tải nghệ thuật hiện đại
Một công trình đồ sộ, giàu tư liệu, đã đặt lại vị trí xứng đáng cho vị đồng sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương trong sự ra đời của lịch sử nghệ thuật hiện đại Việt Nam.
Anne Doridou-Heim
Một nền móng vững chắc ? Một cuốn kinh thánh nghệ thuật ? Có lẽ là cả hai, và chắc chắn đây là một công trình tổng hợp xuất sắc !
Những con số của cuốn sách “Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tài liệu, lưu trữ và báo chí“ đã nói lên tất cả : gần một nghìn trang, hơn 600 hình ảnh được tập hợp trong hai tập, kết quả của 25 năm nghiên cứu miệt mài của Ngô Kim Khôi, cháu trai của nghệ sĩ, đồng thời là nhà nghiên cứu độc lập về nghệ thuật Việt Nam, và cũng là tác giả của một cuốn tiểu sử nổi bật về họa sĩ Thang Trần Phềnh.
Điểm xuất phát ? Là nhận thức mà ông có được khi đến Pháp năm 1985 : ông ngoại mình được biết đến và tôn trọng nhiều hơn ở Pháp so với tại Việt Nam.
Nhà đấu giá Millon, gần đây đã mở chi nhánh tại Hà Nội, đã chọn bảo trợ cho cuốn sách này, một cuốn sách đã trở thành tài liệu tham khảo quan trọng. Bởi lẽ nó vừa giúp đo lường quy mô tác phẩm của một họa sĩ hiếm có trên thị trường nghệ thuật (xem Gazette số 20, trang 97), vừa làm nổi bật cam kết của nhà đấu giá đối với nghệ thuật hiện đại Việt Nam.
Thời điểm ra mắt sách không phải ngẫu nhiên : nó khép lại chuỗi sự kiện kỷ niệm một trăm năm thành lập Trường Mỹ thuật. Ngô Kim Khôi muốn nhấn mạnh rằng công việc tưởng niệm này vô cùng quan trọng đối với ông, nhằm nhắc lại vai trò then chốt, nhưng thường bị che khuất, của ông ngoại mình trong việc sáng lập ngôi trường này. Ông giải thích rằng mình đã “tiến hành những nghiên cứu này và lao sâu vào cội nguồn nghệ thuật Việt Nam hiện đại, để Nam Sơn cuối cùng cũng được công nhận tại Việt Nam”. Danh hiệu “đồng sáng lập” chưa từng tồn tại, và chính điều đó giải thích cho sự hiểu lầm kéo dài, nay đã được khắc phục.
Người ta cảm nhận được rằng tác giả muốn đặt lời của mình vào những nét cọ của một ông ngoại mà ông chưa từng gặp, một “khát khao sâu thẳm [trong ông] hướng tới cuộc gặp gỡ ấy”, nhưng người ông lại hiện diện khắp nơi trong lịch sử gia đình. Bìa tập thứ hai tái hiện bức “Chân dung một nhà Nho xứ Bắc”. Tác phẩm được vẽ năm 1923, chỉ hai năm trước khi trường được thành lập, và là một cột mốc quan trọng. Chính khi nhìn thấy tác phẩm của người học trò trẻ này, Victor Tardieu đã nhận ra rằng người Việt không chỉ là những thợ thủ công, mà là những họa sĩ thực thụ, xứng đáng được đồng hành trên con đường này.
Hành động của Tardieu nhằm thuyết phục chính quyền thuộc địa thành lập một trường học là điều đã được biết đến, nhưng ở đây được nhắc lại theo một cách khác, nhấn mạnh vào lựa chọn táo bạo khi kết hợp một nghệ sĩ Việt Nam thay vì một người phương Tây. Một cử chỉ ngày nay được xem là có tầm nhìn xa, bởi nó đã dẫn đến sự ra đời của một bản sắc nghệ thuật mới mẻ, vừa bắt nguồn từ truyền thống dân tộc vừa hòa quyện với kỹ thuật châu Âu.
Người tiên phong và những cột mốc
Nhờ hàng chục năm nghiên cứu trong các thư viện tại Pháp và Việt Nam, nhờ sự tiếp cận rộng mở với lưu trữ của gia đình Tardieu và gia đình chính mình, cùng nhiều tài liệu chưa từng được công bố, luôn luôn được ghi chú cẩn thận và thường được trích dẫn tinh vi, tác giả đã tái hiện toàn bộ hành trình của Nam Sơn: từ lúc chào đời trong một gia đình Nho học, và nền giáo dục đậm chất Khổng giáo.
Cuốn sách khéo léo đan xen một chân dung nội tâm của người nghệ sĩ, người sẽ trở thành họa sĩ nhạy cảm với những khoảnh khắc đời thường, chân dung những con người gặp gỡ trên đường phố, hiếm khi vẽ quan lại, với phân tích sâu sắc về một cuộc phiêu lưu độc đáo và phi thường trong lịch sử thuộc địa Pháp.
Tập đầu tiên, mỗi tập được chia thành hai phần lớn có chương mục, kể về thời kỳ đối diện và giao thoa giữa Đông và Tây. Vai trò của Nam Sơn, hiện diện ở từng bước ngoặt, hiện lên rõ nét qua từng trang sách.
Chúng ta được biết những đề xuất rất cụ thể mà Nam Sơn đã trình Tardieu trong bản thảo khi thành lập trường; ông được chỉ định chính thức tháp tùng người giám đốc sang Pháp để chọn các giáo sư tương lai, và cách ông tiếp thu hội họa phương Tây để truyền lại cho học trò. Ông hiện lên vừa là một cộng tác viên chiến lược, vừa là một cây cầu văn hóa đầy nhiệt huyết và giá trị nhân văn.
Tập thứ hai bắt đầu từ năm 1937, năm diễn ra Triển lãm Quốc tế Nghệ thuật và Kỹ thuật tại Paris, với lần đầu tiên có ghi nhận chính thức trong một báo cáo về vai trò đồng sáng lập trường của Nam Sơn. Đó cũng là năm Victor Tardieu, người thầy của ông, qua đời tại Hà Nội, đánh dấu một giai đoạn mới cho Nam Sơn.
Với sự khiêm tốn tuyệt đối, ông tiếp tục sứ mệnh của mình : tham gia tái tổ chức trường, hỗ trợ đưa học sinh và các tân khoa tham gia các salon trong thuộc địa và nước ngoài, đặc biệt là Nhật Bản. Tất cả trong khi vẫn không ngừng sáng tác. Năm 1946, ông từ chối chức vụ giám đốc trường. Danh vọng chưa bao giờ là mục tiêu của ông. Ở giai đoạn này của cuộc đời, ông khao khát tìm kiếm sự thanh thản.
Từ đó bắt đầu “thời kỳ bị lên án quên lãng” kéo dài.
Qua từng trang sách, những câu chuyện đan xen. Chúng ta gặp gỡ những tên tuổi học trò sau này trở thành bậc thầy : Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm và nhiều người khác ; những giáo sư Pháp của trường như Joseph Inguimbert, Evariste Jonchère… Nhưng trên hết, chúng ta nhận ra rằng Tardieu và Nam Sơn - hai con người đầy nhân văn và tinh thần phổ quát - đã cùng nhau không chỉ kiến tạo nên ngôi trường này, mà còn trao cho học trò một phẩm giá nghệ sĩ thực thụ, và giúp họ có thể sống bằng nghệ thuật của mình. Họ đã làm được nhiều hơn những gì họ từng mơ ước. ■
Thông tin sách :
Ngô Kim Khôi, “Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tài liệu, lưu trữ và báo chí”, 2 tập bìa cứng, Nhà xuất bản Mỹ thuật, Hà Nội, 2025. Giá : 3,000,000₫.
👉 Ps. Link dành cho những ai muốn mua sách tại Việt Nam : https://forms.gle/vCbpy2ruJpMacH3aA
