05/08/2026
MỘT LÒ GỐM, MỘT THỔI ĐẤT – TRĂM NĂM TÌNH QUÊ
——•••——
Từng nhóm gốm sứ cổ đã đứng sừng sững trong các hội quán ở Chợ Lớn suốt hơn một trăm năm. Chúng không chỉ chứng kiến những thăng trầm và đổi thay của vùng đất cổ này qua bao thế hệ, mà còn âm thầm kể lại quá trình phát triển của văn hóa gốm sứ người Hoa – từ gốm Thạch Loan Phật Sơn, đến gốm Cây Mai ở Chợ Lớn, rồi đến nghệ thuật gốm sứ ngày nay. Một dòng chảy kế thừa liên tục, nối liền lịch sử gần hai trăm năm, đồng thời ghi dấu hành trình bao thế hệ người Hoa đến đây lập nghiệp, bén rễ và gìn giữ văn hóa quê hương.
Ngày trước, các bậc tiền nhân từ Phúc Kiến và Quảng Đông đến Việt Nam, từng bước xây dựng hội quán, chùa miếu. Nhu cầu về gạch ngói, nóc mái và các sản phẩm gốm sứ ngày càng tăng. Vì thế, những người thợ gốm đến từ Mân Nam và Lĩnh Nam, đặc biệt là vùng Thạch Loan, Quảng Đông, đã mang kỹ thuật làm gốm từ quê nhà đến Việt Nam. Kết hợp với nguồn đất địa phương và văn hóa bản địa, họ dần phát triển nên dòng gốm cây Mai và về sau là nghệ thuật gốm Lái Thiêu mang những nét đặc trưng riêng.
Ngày nay, vẫn còn một người thợ gốm âm thầm gìn giữ nghề truyền thống trăm năm này. Đó chính là nghệ nhân Phùng Kiện Phong, chủ lò gốm Phùng Nguyên Xương ở Lái Thiêu, tỉnh Bình Dương cũ.
Năm nay 59 tuổi, anh Phùng Kiện Phong là cháu nội của ông Phùng Lễ Khai. Vào cuối thời nhà Thanh, ông Phùng Lễ Khai từ Thạch Loan, Nam Hải, Quảng Đông đến Chợ Lớn, từng làm thợ gốm tại lò Bảo Nguyên – một lò gốm nổi tiếng ở Chợ Lớn thời bấy giờ. Sau đó, ông chuyển đến Na Du, thành lập lò Hưng Long, tự xây lò rồng, làm khuôn và sản xuất những sản phẩm gốm Cây Mai mang phong cách Thạch Loan.
Đến thế hệ cha của anh Phong là ông Phùng Gia Minh, nghề truyền thống này tiếp tục được truyền lại và lò gốm Phùng Nguyên Xương được thành lập. Đến tay anh Phong đã trở thành truyền nhân đời thứ ba. Ngày nay, con trai anh là Phùng Kiên Hồng cũng bắt đầu tiếp nối nghề của gia đình, trở thành thế hệ truyền nhân thứ tư.
Anh Phong kể rằng, tuổi thơ của anh có thể nói là lớn lên bên đất sét và lò gốm. Từ nhỏ, anh đã nhìn thấy cha và những người thợ bằng đôi bàn tay khéo léo của mình, từng chút một biến một khối đất sét thành những hình người, hình thú sống động như thật.
Khi còn nhỏ, anh cũng bắt chước người lớn, tự mình nặn những con tò he, những hình nhân nhỏ. Dù nhiều món không được đưa vào lò nung, nhưng đối với anh, đó đã là những “món đồ chơi” thú vị nhất của tuổi thơ.
Suốt mấy chục năm qua, với sự chỉ dẫn của cha cùng quá trình không ngừng học hỏi, nghiên cứu và hoàn thiện tay nghề, anh Phong cuối cùng đã gìn giữ được nghề truyền thống này cho đến ngày hôm nay.
Ngày nay, lò Phùng Nguyên Xương đã chuyển từ lò rồng truyền thống sang lò bậc thang. Sau đó, để đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ môi trường, lò cũng từng bước chuyển từ phương pháp đốt củi sang sử dụng khí gas.
Sản phẩm của lò không chỉ có chậu cây, đôn hoa, trống voi, mà còn có chân nến, đồ gốm treo tường cùng nhiều loại tượng gốm truyền thống khác.
Những năm gần đây, với sự hỗ trợ của anh Lưu Kim Chung, một nhà nghiên cứu gốm sứ người Hoa, anh Phùng bắt đầu tham khảo những hình tượng và họa tiết trên các nóc mái cổ của các hội quán người Hoa ở Chợ Lớn để phục chế lại những hình tượng truyền thống như ông Nhật - bà Nguyệt, Lưu Hải hí Kim Thiềm, Hòa Hợp Nhị Tiên.
Ngoài ra, anh cũng nhận làm những tác phẩm gốm độc bản theo yêu cầu của khách hàng.
Bản thân tôi vốn hoàn toàn không am hiểu về nghệ thuật gốm. Sau này, nhờ sự giới thiệu của anh Lưu Kim Chung, tôi mới dần biết đến nghề truyền thống của người Hoa mang tên “gốm Cây Mai – Lái Thiêu”.
Từ sau khi đến tham quan lò Phùng Nguyên Xương và gặp gỡ nghệ nhân Phùng Kiện Phong, tôi cũng bắt đầu sưu tầm những tác phẩm của anh. Đến nay, Phòng trưng bày Văn hóa người Hoa Sài Gòn - Chợ Lớn đã lưu giữ khá nhiều tác phẩm của vị nghệ nhân này.
Một nắm đất, nung thành một tác phẩm gốm; một lò gốm, chứng kiến cuộc đời của bao thế hệ.
Từ Thạch Loan đến Chợ Lớn, rồi từ Chợ Lớn đến Lái Thiêu, hơn một trăm năm đã trôi qua. Thời đại đã thay đổi, phương pháp nung gốm cũng thay đổi, nhưng tấm lòng của gia đình họ Phùng trong việc gìn giữ nghề tổ vẫn không thay đổi.
Hy vọng một ngày nào đó, nghệ nhân Phùng Kien Phong có thể phục chế thêm nhiều tượng gốm trên nóc mái các hội quán người Hoa ở Chợ Lớn, để từng mảnh ký ức văn hóa của cộng đồng người Hoa đã ngủ quên suốt bao năm lại được “nung sống” một lần nữa.
Bởi những gì chúng ta gìn giữ không chỉ là một món đồ gốm, mà còn là một câu chuyện trăm năm thuộc về người Hoa Chợ Lớn.
——•••——
一窑泥土 百年乡情
一组组古陶瓷，在堤岸一座座会馆里面屹立了上百年。它们除了见证着这座古城百年以来的沧桑变迁，更默默诉说着华人陶瓷文化的演变——从佛山石湾陶，到堤岸梅山陶，再到今天的陶瓷工艺，一脉相承，串联起近两百年的历史渊源，也见证着一代又一代华人落地生根、传承文化的足迹。
当年先贤从福建、广东来到越南，慢慢建立会馆、庙宇，对砖瓦、瓦脊以及陶瓷制品的需求也越来越大。于是，来自闽南和岭南，尤其是广东石湾的陶工，将家乡的制陶技艺带到越南，再结合本地的泥土与文化，慢慢发展出独具特色的“梅山陶”和后期的“那蓧陶艺”。
而今天，还有一位陶艺师傅，默默守着这一门百年手艺，他就是平阳省那蓧冯源昌窑的窑主——冯健烽师傅。
冯师傅今年59岁，他的祖父冯礼开，清末由广东南海石湾来到堤岸，曾经在当年堤岸著名的宝源窑里面做陶工。后来移居那蓧，创办兴隆窑，自己建龙窑、制作模具，烧制具有石湾风格的梅山陶。
到了冯师傅父亲冯佳明这一代，继续将这门手艺传承下去，成立冯源昌窑。到了冯健烽手上，已经是第三代传人，他的儿子冯坚鸿如今也开始承传祖业，成为第四代传人。
冯师傅说，自己小时候可以说是在泥土和陶窑旁边长大的。从小看着父亲和师傅一双巧手，将一团泥慢慢捏成栩栩如生的人物、动物。小时候的他也有样学样，自己捏小人偶，虽然未必入窑烧制，但已经成为童年最有趣的“玩具”。
几十年下来，靠着父亲的指导，加上自己不断钻研，冯师傅终于将这门传统手艺守到了今天。
如今的冯源昌窑，已经由以前的龙窑改成阶梯窑，后来因应环保要求，也逐步由柴烧转用瓦斯烧制。产品除了花盆、花几、象鼓之外，还有烛台、挂壁以及各式各样的传统陶塑。
近年来，在华人陶瓷研究者刘金钟先生的协助下，冯师傅开始参考堤岸华人会馆的古老瓦脊，重新制作日月神、刘海戏金蟾、福禄寿等传统人物，也会按照客人的要求，制作独一无二的陶塑。
我自己原本对陶艺真的是一窍不通，后来因为刘金钟先生的介绍，才慢慢认识到“梅山—那蓧陶艺”这门华人传统手艺。自从参观冯源昌窑、认识冯师傅之后，我也开始收藏他的作品。如今，西堤华人文化陈列室内收藏了冯师傅很多作品。
一团泥，烧成一件陶；一座窑，见证几代人的人生。
从广东石湾到堤岸，再由堤岸来到那蓧，两百多年过去了，时代变了，烧窑的方法变了，但是冯家守住祖业的心没有变。
希望有一天，冯师傅可以将更多堤岸华人会馆昔日的瓦脊重新制作出来，将一件件沉睡多年的华人文化记忆重新“烧”回来。
因为我们保存的，不只是一件陶器，而是一段属于堤岸华人的百年故事。
#家在堤岸 #越南华人 #陶艺 #梅山陶 #石湾陶
