01/04/2026
Nhân mấy ngày gần đây nổi lên câu chuyện xoay quanh địa điểm ĐH Dược, thì đây cũng từng là địa danh liên quan trực tiếp đến cuộc chiến đấu 60 ngày đêm.
Trích bài viết trong sách "Hà Nội di tích cách mạng và kháng chiến"
--------------------------------------------------------------------------
TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI, TRẬN ĐỊA CHỐNG PHÁP NĂM 1946
Trường Đại học Dược Hà Nội hiện nay thuộc số nhà 13 - 15 Lê Thánh Tông, phường Phan Chu Trinh, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.
Tại đây, đã diễn ra 2 trận chiến đấu, đó là: đêm 19 rạng ngày 20/12/1946 trung đội 3, đại đội 16, tiểu đoàn 212 đã anh dũng giáng trả những đòn tấn công ác liệt của giặc Pháp, bảo vệ an toàn cho trường Đại học Y - Dược và đêm 23/12/1946 trung đội 2, đại đội 15, tiểu đoàn 212 cùng tiểu đội tự vệ khu Đại học Dược, tiểu đội chợ Hôm đã kiên cường chiến đấu giải thoát cho nhiều đồng bào Thủ đô bị giam giữ ở trường, tiêu diệt 7 tên địch, thu 5 súng trường, phá hủy 1 trung liên. Đây là thắng lợi quan trọng và rất cần thiết nhằm khích lệ quân và dân Thủ đô trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
Tiểu đoàn 212 thuộc Liên khu II được giao nhiệm vụ trấn giữ mặt trận phía nam Thủ đô. Trung đội 3, đại đội 16 của tiểu đoàn có nhiệm vụ bảo vệ trường Đại học Dược, đồng thời chặn đánh quân Pháp từ nhà thương Đồn Thủy qua đường Lê Thánh Tông tiến đánh Bắc Bộ phủ. Trong mấy tuần liền, trung đội đã bí mật đào một đường hầm từ sân trường luồn dưới hàng rào sắt ra vỉ hè xuống dưới đường Lê Thánh Tông. Ở cuối đường hầm giữa đường phố, ta đặt một quả bom 50kg có dây buộc chốt ngòi nổ luồn vào sân, đợi khi địch đi qua sẽ cho nổ để tiêu diệt địch.
Ngay sau khi đèn điện thành phố vụt tắt, hàng loạt phát đại bác nổ vang cũng là lúc các chiến sĩ trung đội 3, đại đội 16, tiểu đoàn 212 ném một quả lựu đạn và chai xăng vào nơi quân Pháp đóng quân tại hãng ôtô Pho ở bên kia đường. Quân địch điên cuồng xả súng bắn vào trường. Đến 2 giờ sáng ngày 20/12/1946, xe tăng địch gầm rú chạy từ hướng Đồn Thủy qua đường Lê Thánh Tông. Khi chúng ngang qua trường - nơi đặt bom, các chiến sĩ giật bom, nhưng rất tiếc bom không nổ, quân giặc ào vào trường, thế giặc đang mạnh nên quân ta đành phải rút ra bờ sông, men theo đê về phố Lò Lợn, phối hợp kịp thời với các đơn vị bạn đánh địch ở chợ Hôm, Lò Đúc, Nhà Rượu, Viện Pasteur, Vĩnh Tuy, Ô Cầu Dền... góp phần tiêu hao nhiều sinh lực địch, tạo đà cho những trận đánh tiếp theo.
Kể về trận đánh giải thoát cho đồng bào bị quân Pháp giam giữ tại trường Đại học Dược, bác Hoàng Giáp, nguyên là phái viên tác chiến, Ban chỉ huy Mặt trận Liên khu II, cho biết: “Một đơn vị hỗn hợp được giao nhiệm vụ tấn công vào nhà Riviere (nay là trụ sở Cục khí tượng). Đơn vị này bao gồm 2 tiểu đội của trung đội Việt Hổ thuộc đại đội 15, tiểu đoàn 212. Một tiểu đội tự vệ khu đại học do đồng chí Trần Phương Hoè chỉ huy, 1 tiểu đội khu chợ Hôm của đồng chí Phạm Văn Đặng. Tổng số chiến sĩ là hơn 50 người, 32 khẩu súng, 1 mã tấu và lựu đạn”.
Đến 23 giờ ngày 23/12/1946, đơn vị tập kết tại khu vườn rau đầu đường Lò Đúc, chuẩn bị cho cuộc tập kích vào nhà Riviere thì trinh sát dẫn vào Ban chỉ huy 2 người bị bắt khi đang lẩn trốn tị nạn tại nhà thờ Hàm Long. Chúng đem tất cả đồng bào Công giáo lương thiện (khoảng 90 người) đưa về giam giữ tại trường Đại học Dược 50 nam; 40 nữ chúng giam ở trường Luật (nay là trường Đại học Khoa học tự nhiên).
Sau khi nắm chắc tình hình, trung đội trưởng Việt Hổ thống nhất ý kiến với các tiểu đội trưởng: nếu tiến sát nhà Riviere sẽ gặp khó khăn lớn là dễ bị quân Pháp đánh thọc phía sau lưng, vì vậy, tốt nhất là đánh vào khu trường Đại học Dược để giải thoát cho đồng bào bị địch giam giữ. Kế hoạch được phân công cụ thể: tiểu đội Phạm Văn Đặng giải cứu những người đàn ông, tiểu đội Trần Phương Hoè giải thoát cho chị em phụ nữ, 2 tiểu đội còn lại tấn công vào khu nhà giữa. Hai bố con đồng bào Công giáo tình nguyện dẫn đường cho đơn vị.
Quân ta từ khu vườn rau, vượt đường Ngô Thì Nhậm, Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt lên ngã tư Hai Bà Trưng và tiến vào phố Đặng Thái Thân một cách êm thấm. Anh em tiến vào xưởng sửa chữa xe Pho và qua lỗ tường sang sân trường Đại học Dược. Cả 3 tổ lặng lẽ tiếp cận khu nhà thấp đối diện với dãy nhà chính của trường. Đội trưởng Việt Hổ dặn anh Hoè và anh Đặng hiệu lệnh nổ súng để giải thoát cho đồng bào. Sau 3 tiếng lựu đạn nổ chát chúa, 2 tiểu đội của Đặng, Hoè đều đồng thời xông vào sân trường.
Tại khu trường thuốc, Đặng dẫn đầu đội quân lao vào khu cửa chính, bắn tung ổ khoá, quân ta xông thẳng lên tầng trên, đồng bào Công giáo bị giam ở giảng đường chạy ùa ra, sau khi lấy lại đồ đạc, bà con theo các chiến sĩ thoát ra phía đường Đặng Thái Thân, vòng qua nhà Bác Cổ, vượt đê sang bãi sông Hồng, chạy về khu Thanh Lương, Lò Đúc.
Tại khu trường Luật, tiểu đội Hoè xông lên đụng ngay 5 tên lính đang chạy xuống, các chiến sĩ bắn một loạt đạn 3 tên giặc bị chết, còn lại 2 tên, chúng xả súng bắn trả quyết liệt. Đồng chí Hoè bị đạn găm vào mạng sườn trái vẫn còn hô “ném lựu đạn”, một loạt lựu đạn tung lên làm tiếng súng của 2 tên địch im bặt. Các chiến sĩ tiến vào giải thoát cho số chị em và rút an toàn về khu Thanh Lương, Lò Đúc.
Tại khu nhà giữa, 2 tiểu đội của Việt Hổ tung 3 quả lựu đạn vào cửa sổ đặt khẩu trọng liên, tiêu diệt 2 lính Pháp. Bọn Pháp ở các phòng hai bên xả súng dữ dội, chặn bước tiến của quân ta làm cho 2 chiến sĩ bị thương khi đang loay hoay tìm cách tịch thu khẩu trọng liên của địch. Khoảng 30 phút sau, xe tăng của quân Pháp từ nhà thương Đồn Thuỷ ầm ầm tiến lên cứu viện. Thấy tình thế bất lợi, đội trưởng Việt Hổ cho phá khẩu trọng liên và ném tiếp một quả lựu đạn về phía quân địch, đồng thời ra lệnh rút quân ra phía bờ sông về khu Thanh Lương, Lò Đúc để bảo toàn lực lượng.
Với tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, 2 trận chiến đấu đêm 19 rạng ngày 20/12/1946 và đêm 23/12/1946 tại trường Đại học Dược Hà Nội là 2 trận chiến hết sức mưu trí, dũng cảm của quân và dân Thủ đô, đẩy lùi nhiều đợt tấn công, tiêu hao nhiều sinh lực địch, giải thoát nhiều đồng bào bị giặc Pháp giam giữ, bảo vệ an toàn cho trường Đại học Dược. Chiến công này đã góp phần không nhỏ vào chiến công chung của quân và dân Hà Nội trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
Trường Đại học Dược Hà Nội đã được gắn biển di tích cách mạng kháng chiến.
Nguyễn Thị Hiên
