21/11/2025
«Το έργον του Υπουργείου της Περιθάλψεως ήτο και είνε τεράστιον, πρέπει δε ν' ανομολογηθή ότι, παρ' όλας τας παρατηρουμένας ανωμαλίας και ελλείψεις, εφάνη εν συνόλω αντάξιο του προορισμού του. Η κατανομή των προσφύγων εις τας επαρχίας, η προσωρινή στέγασις των εν τη πρωτευούση, η έκδοσις των βιβλιαρίων και ο έλεγχος αυτών, η ιατρική περίθαλψις, όλα αυτά γίνονται αρκετά καλά, αν και μετά τίινός βραδύτητος...
Αλλ' ενώ υπό την άποψιν της εγκαταστάσεως έγινε παν ό,τι ήτο ανθρωπίνως δυνατόν να γίνει, τα προβλήματα της διατροφής, ενδύσεως, ευρέσεως εργασίας κλπ, μένουν δυστυχώς άλυτα. Ούτε το κράτος, ούτε η ελληνική κοινωνία δύνανται ν' ανθέξουν επ' άπειρον εις τόσον μεγάλα βάρη. Αι εκ του εξωτερικού βοήθειαι υστερούν...
Προτείνομε λοιπόν, όπως η Κυβέρνησις λάβη την πρωτοβουλίαν συστάσεως μιας μεγάλης ΔΙΕΘΝΟΥΣ επιτροπής, να παρακληθή δε ο πρεσβευτής της Αμερικής να προεδρεύση αυτής.»
Αυτά έγραφε η βενιζελική εφημερίδα Εμπρός, το Νοέμβριο του 1922, εν μέσω της μεγαλύτερης προσφυγικής κρίσης που είχε γνωρίσει ποτέ η χώρα. Καθημερινά τα λιμάνια της Ελλάδας υποδέχονταν νέους πρόσφυγες. Η Αθήνα και ο Πειραιάς είχαν ήδη γεμίσει με κατατρεγμένους ανθρώπους, προχείρως στεγασμένους σε αντίσκηνα, σχολεία, εκκλησίες, αποθήκες. Ήταν προφανές ότι το ελληνικό κράτος δεν είχε τη δυνατότητα να περιθάλψει επαρκώς τους πρόσφυγες από μόνο του. Ακόμα πιο προφανές ήταν το γεγονός ότι κι αν βρισκόταν ο τρόπος να καλυφθούν οι άμεσες ανάγκες, η εύρεση μακροπρόθεσμων λύσεων ήταν πολύ μεγαλύτερη πρόκληση. Σε κάθε περίπτωση, οι κρατικοί φορείς ήταν εκ των πραγμάτων αναγκασμένοι να οργανωθούν άμεσα και να λειτουργήσουν με τη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα.
Η συσσωρευμένη εμπειρία των προηγούμενων χρόνων αποδείχθηκε πολύτιμη. Λίγα χρόνια πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή, στον απόηχο των Βαλκανικών πολέμων και εν μέσω Εθνικού Διχασμού, η κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη είχε ιδρύσει το 1917 την Ανώτατη Διεύθυνση Περιθάλψεως και αργότερα την ίδια χρονιά το Υπουργείο Περιθάλψεως. Κατά την εμπλοκή της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι φορείς αυτοί ανέλαβαν την περίθαλψη των προσφύγων, των στρατιωτών, αλλά και άλλων θυμάτων πολέμου. Επρόκειτο για τους προδρόμους του Υπουργείου Προνοίας που υπήρξε ο βασικός κρατικός θεσμός περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων από το 1922 και μετά. Η αναζήτηση διεθνούς βοήθειας παρέμενε όμως μονόδρομος και χωρίς αυτήν δύσκολα οι ελληνικές κυβερνήσεις θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα μόνες τους.
Η οργάνωση κρατικών δομών που θα μπορούσαν να περιθάλψουν αποτελεσματικά τους πρόσφυγες απαιτούσε χρήματα και χρόνο που δεν υπήρχαν. Εν τω μεταξύ, οι πρόσφυγες που κατέφθαναν καθημερινά χρειάζονταν στέγη, έστω και προσωρινή, αλλά και ρούχα, τρόφιμα και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Η εξωτερική βοήθεια ήρθε αρχικά με τη μορφή διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων. Κομβική για την κάλυψη βασικών αναγκών των προσφύγων υπήρξε η συνεισφορά οργανώσεων όπως ο Ερυθρό Σταυρός, η American Near East Relief και η American Women's Hospitals. Λειτούργησαν επίσης και ελληνικές οργανώσεις τέτοιου τύπου, όπως ο Πατριωτικός Σύνδεσμος και το Ασιατικό Ταμείο για τους Πρόσφυγες, ωστόσο οι πόροι τους ήταν πολύ λιγότεροι και συνεπώς η δράση τους υπήρξε πιο περιορισμένη.
Παρά τη σημασία της διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας, οι κρατικές πολιτικές, καθώς και η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, θα μας απασχολήσουν πολύ περισσότερο. Αφ' ενός, η παρούσα εργασία δεν ασχολείται τόσο με την περίθαλψη των πρώτων μηνών, όσο με τις διαδικασίες της εγκατάστασης και ιδιαίτερα της στέγασης της δεκαετίας 1922-1932. Αφετέρου, η σχέση των προσφύγων με τους θεσμούς είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που τίθενται υπό εξέταση και ως εκ τούτου, απαιτείται να γίνει μία επισκόπηση των θεσμών αυτών και να εξεταστεί η δημιουργία και το έργο τους.
